Tài ứng đối của Đoàn Thị Điểm và Trạng Quỳnh nổi bật với tài ứng đối sắc bén trong văn học dân gian. Những câu chuyện của họ không chỉ phản ánh trí tuệ mà còn chứa đựng nhiều bài học sâu sắc. Khám phá những tác phẩm này cùng Trang web sưu tập truyện ý nghĩa chúng tôi sẽ mở ra một thế giới thú vị và đầy ý nghĩa.
Năm ấy, được tin sứ nhà Thanh khét tiếng hống hách sắp sang nước ta, vua Lê, chúa Trịnh tỏ ý lo ngại. Tin vào tài ứng đối của Quỳnh, triều thần giao cho trạng giữ việc tiếp sứ. Trạng cho dựng một ngôi quán nhỏ bên bờ sông Cái, xin vua triệu bà Điểm ra đó ngồi bán hàng. Còn mình tự quản một chiếc đò, nhận đón chở sứ bộ qua sông.
Mấy tên trong sứ bộ Tàu vừa đến nước ta, qua ngôi quán bà Điểm, nhác trông cô hàng nước xinh tươi óng ả, liền thả lời bỡn cợt. Một tên líu lớ đọc bâng quơ:
– Nam bang nhất thốn thổ bất tri kỷ nhân canh.
(Nghĩa là: Một tấc đất nước Nam không biết bao nhiêu người cày. Ý nói mỉa đàn bà nước này lẳng lơ).
Bà Điểm đang nhai trầu, nhổ toẹt một bãi nước cốt xuống đất, nói trống không:
– Bắc quốc chư đại phu, giai do thử đồ xuất. (Nghĩa là: Bọn quan to, ông lớn ở nước phương Bắc đều từ chỗ ấy mà chui ra cả).
Câu đối lọt vào tai bọn sứ bộ, chúng giật mình, câm họng. Dè đâu chị hàng bán nước mà tài học cũng siêu việt đến thế!
Tiếp đến lúc xuống đò, Quỳnh đã mặc giả làm chú lái, cầm sào đợi sẵn… Đò ra giữa dòng sông, một tên trong đoàn sứ bộ hổng ruột, lỡ xổng ra một tiếng “bủm”. Hắn đã không biết sượng mặt, còn đọc một câu chữa thẹn lếu láo:
– Lôi động Nam bang. (Sấm động nước Nam).
Trạng Quỳnh đang cầm chèo, liền đứng thẳng, vạch quần đái vổng cần câu xuống nước mà nói:
– Vũ qua Bắc hải (Mưa qua bể Bắc).
Tên sứ Tàu giận điên tiết, xộc lại định đánh Quỳnh, Quỳnh trở cán chèo thủ thế rồi mắng:
-“Tiền phát lôi, hậu phát vũ, thiên địa chi lý nại hỉ ” (Sấm động trước, ắt sau sẽ có mưa, luật trời đất là thế )
Cả bọn khách Tàu sửng sốt nhìn nhau, không thốt được một lời vì câu đối đáp bắt bí quá đúng của anh lái đò. Từ đó, cả bọn sứ Tàu bấm nhau ngồi im thin thít.
Ý nghĩa truyện Tài ứng đối của Đoàn Thị Điểm và Trạng Quỳnh
Đối đáp thay cho triều đình
Sứ phương Bắc hống hách sắp sang, vua Lê chúa Trịnh lo, triều thần giao việc tiếp sứ cho Quỳnh. Thay vì đón rước ở công đường, Quỳnh bày cảnh quán nước bên sông và chiếc đò ngang, để người dân thường là cô hàng nước, chú lái đò ra mặt đối đáp. Ý của giai thoại rất rõ: ở nước Nam, đến người bán hàng, kẻ chở đò cũng đủ chữ nghĩa để trả miếng sứ thần.
Vế đối tục đáp lời khinh miệt
Sứ bộ mở lời bằng câu mỉa đàn bà nước Nam lẳng lơ; bà Điểm đáp lại bằng một câu cũng tục, ý rằng quan lớn nước phương Bắc cũng từ người đàn bà mà ra. Trên đò, câu “Lôi động Nam bang” chữa thẹn bị Quỳnh đáp “Vũ qua Bắc hải” cùng một hành động thô tục. Tiếng cười ở đây thô mộc, kiểu “ăn miếng trả miếng” của truyện cười dân gian, không nên xem là chuyện có thật.
Lý lẽ khép lại cuộc đấu
Khi sứ Tàu định đánh, Quỳnh kết bằng câu “sấm động trước thì sau có mưa, lẽ trời đất là thế”. Câu ấy vừa ghép hai vế đối thành một lý lẽ chặt chẽ, vừa khiến đối phương không còn cớ gì để cãi.
Nguồn gốc truyện Tài ứng đối của Đoàn Thị Điểm và Trạng Quỳnh
Truyện là giai thoại dân gian ghép hai nhân vật nổi tiếng hay chữ: Trạng Quỳnh tức Nguyễn Quỳnh (1677–1748), người làng Bột Thượng, huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa, và nữ sĩ Đoàn Thị Điểm (1705–1748). Sử sách không ghi chép việc hai người tiếp sứ nhà Thanh như vậy. Những vế đối tục ở đây là kiểu đùa quen thuộc của giai thoại chữ nghĩa; trang giữ nguyên văn bản cũ. Bản kể trên không ghi người kể.
Đọc thêm các cuộc đối đáp của hai nhân vật: Đối đáp với Đoàn Thị Điểm, Trạng Quỳnh dạy học; và giai thoại sứ thần Thần đồng Mạc Đĩnh Chi.
Câu hỏi thường gặp
Trạng Quỳnh và bà Điểm đóng vai gì khi tiếp sứ?
Bà Điểm ngồi bán quán nước bên sông, còn Quỳnh giả làm chú lái đò chở sứ bộ qua sông, để đối đáp với sứ thần như những người dân thường.
“Tiền phát lôi, hậu phát vũ” nghĩa là gì?
Nghĩa là sấm động trước thì mưa đến sau, lẽ trời đất là vậy. Quỳnh dùng câu này để biện bạch cho vế đối “Vũ qua Bắc hải” đáp lại “Lôi động Nam bang” của sứ thần.
Ai muốn hiểu rõ khái niệm văn học dân gian có thể đọc thêm cách giải thích kèm ví dụ dễ nhớ.