Trạng Quỳnh dạy học là một trong những câu chuyện dân gian nổi bật. Qua đó, người đọc sẽ khám phá những bài học sâu sắc về trí tuệ và nhân cách. Những tình huống hài hước và thông minh của Trạng Quỳnh luôn để lại ấn tượng mạnh mẽ.
Trạng Quỳnh bỏ nhà quan Bảng ra về, đi đến nửa đường thì gặp một anh thợ cày, xem bộ mặt mũi cũng sáng sủa liền lân la gạ chuyện.
– Anh đã có vợ chưa? Trông anh mặt mũi khôi ngô thế, sao không đi học?
Anh thợ cày trả lời:
– Thưa ông tôi chưa có vợ con gì cả, trước cũng theo đòi bút nghiên, hòng kiếm dăm ba chữ, nhưng dốt quá, nên phải đi cày.
– Thế bây giờ anh có muốn học hành, đỗ đạt rồi lấy gái quan Bảng không?
– Cảm ơn ông có lòng thương, tôi chỉ mong kiếm dăm ba chữ để xem văn tự, giấy má mà cũng không được, dám nói gì đến đỗ đạt. Còn việc lấy con quan Bảng thì đến ông Trạng Quỳnh cũng còn chưa chắc, huống chi tôi.
Quỳnh liền dỗ dành:
– Anh đừng ngại, quan Bảng trước thấy Quỳnh hay chữ, có ý nhắm chọn Quỳnh làm rể, nhưng sau thấy Quỳnh hữu tài vô hạnh, nên thôi không gả cho nữa. Quan chỉ muốn kén một chàng rể nết na, phải chăng thôi, còn văn chương chữ nghĩa thì cứ tàm tạm là được. Tôi trông anh cũng khôi ngô tuấn tú, nếu chịu khó học ra sẽ dạy cho, dốt mấy học mãi cũng phải khá. Ta với quan Bảng vừa là tình thầy trò, lại có tình bà con, nếu anh thuận thì rồi dần dà ta sẽ làm mối cô Điểm cho.
Anh thợ cày nghe Quỳnh nói bùi tai, mừng lắm, rước Quỳnh về nhà, thết đãi cơm rượu tử tế và để Quỳnh ở lại dạy mình học.
Quỳnh bảo anh thợ cày dọn một cái buồng học ở nơi thật kín đáo, cấm tiệt không cho ai vào và không cho ai biết là có Quỳnh ở đấy. Ngày ngày Quỳnh dạy anh kia nghêu ngao vài chữ, nhưng về cách đi đứng, ăn nói và chữ viết thì dạy rất cẩn thận. Lại bảo anh thợ cày sắm hai cái hòm sơn son, án thư ống bút và dăm ba bộ sách cổ, bày ra nhà ngoài cho có vẻ.
Được ít lâu, Quỳnh bảo anh thợ cày xin vào tập văn ở trường quan Bảng. Cứ đến kỳ văn thì anh thợ cày chỉ việc chép lại. Nhờ thế kỳ nào bài của anh thợ cày cũng được đem bình.
Quỳnh lại lập mẹo bảo anh thợ cày tìm một người bạn học hơi thông thông, đưa về nhà làm bạn học, nhưng vẫn giấu không cho biết có Quỳnh ở đấy.
Đến kỳ văn sau, Quỳnh làm hộ cả hai người, rồi cho anh thợ cày chép lại cả. Quan Bảng chấm văn thấy bài anh bạn kia xưa nay văn lý tầm thường, mà nay lại có nhiều câu trác lạc. Đem so thì thấy giống hệt nét chữ anh thợ cày, quan Bảng cho gọi anh kia ra hỏi, thì trước anh ta còn chối, sau phải thú thật là đã nhờ anh thợ cày làm hộ.
Từ đó, quan Bảng yên chí anh thợ cày là người hay chữ, kể về tài thì cũng xấp xỉ bằng Quỳnh, còn về hạnh thì ăn đứt Quỳnh, nên đem lòng yêu mến, có phần còn hơn trước kia đã yêu mến Quỳnh.
Bỗng bẵng đi vài tuần, anh thợ cày không đến trường tập văn nữa. Sau đó lại nghe tin đồn là anh ta nghỉ học để rục rịch đi dạm vợ. Quan Bảng nghe tin ấy, vội vàng bắn tin gả con gái cho.
Quỳnh biết quan Bảng đã mắc mưu, liền bảo bố mẹ anh thợ cày đem lễ đến hỏi. Quả nhiên cả quan Bảng và Thị Điểm đều bằng lòng. Quỳnh xui anh thợ cày xin cưới ngay, kẻo để lâu sợ vỡ chuyện.
Sắp đến ngày cưới, Quỳnh bảo anh thợ cày đem cày cuốc cưa thành từng đoạn, đem bỏ vào hai hòm sơn khóa lại. Xong rồi Quỳnh cắp nón ra đi. Trước khi đi, Quỳnh dặn học trò: “Ta có việc cần, phải đi xa độ vài tháng, nên không dự đám cưới anh được. Song ta có vài điều căn dặn, thì anh phải nhớ lấy chớ quên: Khi cưới vợ về thì phải lập mặt nghiêm, nếu nàng có dở văn chương chữ nghĩa ra thì tìm cách gạt đi, nếu không lòi chuôi “dốt” ra thì khốn!
Anh thợ cày vâng dạ.
Thị Điểm từ ngày về nhà chồng, thấy chồng nghiêm quá nên cũng không dám đả động gì đến chuyện văn chương phú lục. Nhưng cô ta rất lấy làm lạ là ngày nào chồng cũng chỉ xem đi xem lại có một bộ cổ văn, còn ngoại giả không thấy có sách vở gì khác nữa, nên trong lòng đã sinh nghi. Lại đôi ba lần, Thị Điểm làm thơ đưa cho chồng họa, nhưng chồng chỉ liếc mắt xem qua rồi lờ đi.
Một hôm, nhân chồng đi vắng. Thị Điểm mới cạy đôi hòm son ra xem thì chỉ thấy cày cuốc cưa vụn từng khúc vất lổng chổng ở trong đó. Ngay lúc ấy chồng về, Thị Điểm tra hỏi duyên do, anh ta đành phải thú thực đầu đuôi.
Thị Điểm lúc đó mới ngả ngửa người ra, biết là đã mắc mưu Quỳnh, nhưng trót vì tay đã nhúng chàm, đành phải đóng cửa dạy chồng học.
Rồi một hôm tự nhiên thấy Quỳnh trở lại, vừa cười vừa hỏi Thị Điểm:
– Đã biết tay Trạng Quỳnh chưa? Còn nhớ câu “… long vẫn hoàn long” nữa không?
Thị Điểm đành xin lỗi, còn anh thợ cày từ đấy mới biết thầy học mình đích thị là Trạng Quỳnh.
Ý nghĩa truyện Trạng Quỳnh dạy học
Một cú trả đũa thật dài hơi
Quan Bảng từng có ý nhận Quỳnh làm rể rồi thôi vì chê “hữu tài vô hạnh”. Quỳnh không cãi, không oán, mà bỏ ra mấy tháng trời để dựng nên một chàng rể “nết na, hay chữ” từ một anh thợ cày dốt. Cách trả miếng của Quỳnh tốn công, nhưng đánh trúng chỗ quan Bảng tự hào nhất: con mắt chọn người.
Dựng một “nhân tài” từ vẻ bề ngoài
Quỳnh chỉ dạy anh thợ cày vài chữ, nhưng dạy rất kỹ cách đi đứng, ăn nói, viết chữ; bày hòm sơn son, án thư, sách cổ cho có vẻ; làm hộ bài văn rồi cho chép lại. Mẹo đưa thêm một người bạn học vào, để quan Bảng tưởng chính anh thợ cày làm bài hộ bạn, là nước cờ khiến quan tin hẳn. Truyện cười chế giễu lối chọn người chỉ nhìn bề ngoài và bài văn đem bình.
Hòm sơn son đựng cày cuốc
Đỉnh điểm là cảnh Thị Điểm cạy hai cái hòm son, chỉ thấy cày cuốc cưa vụn. Cô gái giỏi chữ nhất vùng đành “đóng cửa dạy chồng học”. Câu Quỳnh hỏi lúc trở lại, “còn nhớ câu … long vẫn hoàn long nữa không?”, cho thấy cả màn kịch là để đáp lại một vế đối năm xưa.
Nguồn gốc truyện Trạng Quỳnh dạy học
Truyện nối tiếp chuỗi giai thoại đối đáp giữa Trạng Quỳnh và Đoàn Thị Điểm: câu “long vẫn hoàn long” chính là vế đối cây xương rồng trong truyện Đối đáp với Đoàn Thị Điểm. Trong thực tế, Đoàn Thị Điểm (1705–1748) kết hôn với tiến sĩ Nguyễn Kiều, kém Nguyễn Quỳnh (1677–1748) gần ba mươi tuổi; chuyện bà lấy anh thợ cày chỉ là giai thoại dân gian. “Quan Bảng” là cách gọi người đỗ bảng nhãn. Bản kể trên không ghi người kể.
Đọc thêm: Tài ứng đối của Đoàn Thị Điểm và Trạng Quỳnh, Làm thơ xin ăn và Đất nứt con bọ hung.
Câu hỏi thường gặp
Trạng Quỳnh giúp anh thợ cày được quan Bảng chọn làm rể bằng cách nào?
Quỳnh dạy anh cách đi đứng, ăn nói, viết chữ cho ra dáng nho sinh, làm bài hộ cho anh chép, rồi bày mẹo để quan Bảng tưởng anh còn làm văn hộ cả bạn học. Khi nghe tin anh sắp đi dạm vợ, quan Bảng vội gả con gái cho.
Thị Điểm phát hiện chồng mình dốt bằng cách nào?
Cô thấy chồng chỉ xem đi xem lại một bộ cổ văn, không chịu họa thơ, nên sinh nghi; nhân lúc chồng vắng nhà, cô cạy hai hòm sơn son ra xem thì chỉ thấy cày cuốc cưa vụn.