Cây khế là truyện cổ tích quen thuộc bậc nhất với trẻ em Việt Nam, gắn với câu nói nổi tiếng “ăn một quả, trả cục vàng”. Văn bản được học ở Bài 7 “Thế giới cổ tích” sách Ngữ văn 6 Kết nối tri thức (tập 2), sau truyện Thạch Sanh. Bài viết tổng hợp những kiến thức cần nắm khi tìm hiểu tác phẩm: tác giả dân gian và thể loại cổ tích, xuất xứ, bố cục, nhân vật, chi tiết kì ảo, giá trị nội dung – nghệ thuật, sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt ngắn.
Nội dung văn bản Cây khế
Truyện kể về hai anh em mồ côi có tính nết trái ngược nhau và hai kết cục trái ngược nhau. Dưới đây là phần tóm lược theo ba chặng của câu chuyện (theo bản kể trong SGK Kết nối tri thức); toàn văn em đọc trong sách.
Chặng 1 – Chia gia tài. Cha mẹ mất sớm, hai anh em chăm chỉ làm lụng nên cũng đủ ăn. Từ khi có vợ, người anh sinh lười, đẩy hết việc nặng cho vợ chồng em. Sợ em tranh công, người anh bàn với vợ cho em ra ở riêng, chỉ chia cho em một gian nhà lụp xụp, trước cửa có một cây khế ngọt, còn mình giữ lại ruộng đất cho người khác làm rẽ. Người em không một lời kêu ca, vậy mà người anh lại cho em là đần độn và không đi lại với em nữa.
Chặng 2 – Ăn khế trả vàng. Vợ chồng người em quanh năm chăm chút, cây khế sai trĩu quả. Một con chim lớn ngày nào cũng đến ăn khế, suốt một tháng trời. Khi người vợ than thở, chim đáp bằng một câu có vần hẹn trả ơn bằng vàng và dặn may túi ba gang. Vợ chồng em làm đúng lời dặn. Chim chở người chồng qua đồng ruộng, rừng xanh, biển cả tới một hòn đảo đầy đá ngũ sắc; anh chỉ nhặt ít vàng và kim cương ở cửa hang rồi xin về. Từ đó, vợ chồng người em trở nên giàu có.
Chặng 3 – Người anh tham lam bị trừng phạt. Nghe người em thật thà kể lại đầu đuôi, người anh gạ đổi cả gia sản lấy túp lều và cây khế; người em ưng thuận. Vợ chồng người anh chỉ ăn rồi ngồi chờ chim đến. Chim đến ăn khế và cũng hứa trả vàng, nhưng họ may một cái túi to gấp ba lần, thành một tay nải lớn. Ra đảo, người anh vơ vàng đầy tay nải, nhét thêm vào ống tay áo, ống quần, lại buộc tay nải vào lưng chim và cổ mình. Trên đường về, gió biển nổi lên, chim mang nặng yếu dần rồi đâm xuống biển; người anh bị sóng cuốn đi cùng tay nải vàng, còn chim vùng lên bay về núi rừng.
Tác giả dân gian và thể loại truyện cổ tích
Cây khế không có tác giả cụ thể. Đây là sáng tác tập thể của nhân dân lao động, được kể truyền miệng từ đời này sang đời khác. Vì mỗi vùng, mỗi người kể có thể thêm bớt chi tiết nên truyện có nhiều bản khác nhau: có bản gọi con chim là chim thần hay phượng hoàng, có bản để người anh may túi “mười hai gang”. Khi làm bài, em nói “tác giả dân gian” và bám vào bản kể trong SGK mình học.
Truyện cổ tích là loại truyện dân gian có yếu tố hoang đường, kì ảo, kể về cuộc đời và số phận của những kiểu nhân vật quen thuộc như nhân vật bất hạnh, nhân vật dũng sĩ, nhân vật thông minh, nhân vật ngốc nghếch… Qua câu chuyện, nhân dân gửi gắm ước mơ về lẽ công bằng và niềm tin cái thiện thắng cái ác. Cây khế thuộc kiểu truyện về nhân vật bất hạnh (người em bị chia gia tài thiệt thòi) và cũng là một truyện về hai anh em đối lập nhau – mô típ rất phổ biến trong cổ tích nhiều dân tộc.
Một số đặc điểm của truyện cổ tích thể hiện rõ trong Cây khế:
- Mở đầu bằng thời gian, không gian không xác định: “Ngày xửa ngày xưa ở một nhà kia…”.
- Nhân vật chia hai tuyến đối lập: người em hiền lành, chăm chỉ – người anh lười biếng, tham lam.
- Cốt truyện đơn tuyến, kể theo trình tự thời gian; sự việc sau là hệ quả của sự việc trước.
- Có yếu tố kì ảo: chim biết nói, biết trả ơn; hòn đảo đầy vàng bạc giữa biển.
- Xen lời có vần dễ thuộc, dễ nhớ (lời hẹn của con chim).
- Kết thúc có hậu: người tốt được đền đáp, kẻ tham lam bị trừng phạt.
Thông tin tác phẩm Cây khế
Xuất xứ truyện Cây khế
Văn bản trong SGK Ngữ văn 6 Kết nối tri thức được in theo Bùi Mạnh Nhị (chủ biên), Văn học dân gian – những tác phẩm chọn lọc, NXB Giáo dục, 2008. Truyện được lưu truyền rộng rãi khắp cả nước và có mặt trong nhiều tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: truyện cổ tích (kiểu truyện về nhân vật bất hạnh, mô típ hai anh em).
- Phương thức biểu đạt chính: tự sự, kết hợp miêu tả.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba, người kể giấu mình và biết hết mọi việc.
Cây khế có mấy phần? Bố cục truyện
Truyện Cây khế có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “không đi lại với em nữa”): hai anh em mồ côi và việc người anh chia gia tài bất công.
- Phần 2 (tiếp theo đến “trở nên giàu có”): chim ăn khế và trả ơn người em bằng vàng.
- Phần 3 (còn lại): người anh đổi gia tài lấy cây khế, vì tham lam mà bị trừng phạt.
Nhân vật trong truyện Cây khế
Hai nhân vật chính được xây dựng đối lập nhau qua từng hành động:
| Tình huống | Vợ chồng người em | Vợ chồng người anh |
|---|---|---|
| Khi còn ở chung | Thức khuya dậy sớm, gánh hết việc nặng | Lười biếng, trút việc cho em, lại sợ em tranh công |
| Khi chia gia tài | Nhận gian nhà lụp xụp và cây khế, không kêu ca | Giữ hết ruộng đất, cho em là đần độn |
| Khi chim ăn khế | Chờ chim ăn xong mới hái; chỉ than nhẹ nhàng | Hớt hải chạy ra, tru tréo kể khổ |
| Khi may túi | May đúng túi ba gang như lời chim dặn | Bàn cãi, may túi to gấp ba thành tay nải lớn |
| Khi lấy vàng | Không dám vào hang sâu, nhặt ít vàng rồi về | Mê mẩn, vơ đầy tay nải, nhét cả vào tay áo, ống quần |
| Kết cục | Trở nên giàu có, sống yên ổn | Bị sóng biển cuốn đi cùng tay nải vàng |
Người em tiêu biểu cho người lao động hiền lành, chăm chỉ, thật thà, không tham lam; người anh tiêu biểu cho kẻ lười biếng, ích kỉ, tham lam, bạc tình với cả em ruột. Con chim lớn là nhân vật kì ảo, đóng vai trò người thực thi công lí: trả ơn người tốt và để kẻ tham lam tự chuốc lấy hậu quả.
Các chi tiết kì ảo trong truyện Cây khế
- Con chim lớn biết nói tiếng người, biết giữ lời hứa trả ơn.
- Lời hẹn có vần của chim, lặp lại với cả hai anh em như một phép thử lòng người.
- Chim chở người bay qua đồng ruộng, rừng xanh, biển cả, đi về chỉ từ sáng đến lúc mặt trời đứng bóng.
- Hòn đảo giữa biển toàn đá ngũ sắc, có hang chứa vàng, kim cương, đá quý.
- Chim đâm xuống biển nhưng chỉ ướt lông, ướt cánh rồi lại bay về núi rừng.
Những chi tiết này làm câu chuyện hấp dẫn và quan trọng hơn là thể hiện quan niệm công bằng của nhân dân: của cải là phần thưởng cho người tốt, còn lòng tham không đáy sẽ tự chuốc lấy tai họa.
Ý nghĩa câu nói “ăn một quả, trả cục vàng”
Câu nói của con chim là lời hứa đền ơn sòng phẳng: nhận của người bao nhiêu thì trả lại xứng đáng. Chiếc “túi ba gang” là giới hạn vừa đủ – vừa là lời dặn, vừa là phép thử. Người em làm đúng giới hạn ấy nên được hưởng trọn phần thưởng; người anh vượt quá giới hạn nên mất tất cả. Vì thế, “ăn khế trả vàng”, “may túi ba gang” đã trở thành cách nói quen thuộc trong đời sống để nhắc về sự biết đủ và lòng biết ơn.
Giá trị nội dung
Truyện ca ngợi người lao động hiền lành, chăm chỉ, thật thà, biết đủ; phê phán thói lười biếng, tham lam, ích kỉ, bạc bẽo với người thân. Qua kết cục trái ngược của hai anh em, truyện thể hiện bài học đền ơn đáp nghĩa và niềm tin của nhân dân vào lẽ công bằng “ở hiền gặp lành, tham thì thâm”.
Giá trị nghệ thuật
- Sử dụng chi tiết hoang đường, kì ảo giàu ý nghĩa (chim biết nói, đảo vàng giữa biển).
- Xây dựng hai tuyến nhân vật đối lập qua hành động, lời nói.
- Kết cấu lặp lại có biến đổi: cùng một tình huống (chim ăn khế, hẹn trả vàng) nhưng hai cách ứng xử dẫn tới hai kết cục.
- Xen lời có vần như ca dao, dễ nhớ; lời kể mộc mạc, giàu hình ảnh.
- Kết thúc có hậu theo quan niệm của nhân dân.
Sơ đồ tư duy Cây khế
Sơ đồ dưới đây gom các ý chính của văn bản để em ôn nhanh trước giờ học hoặc giờ kiểm tra.
Tóm tắt Cây khế
Mẫu 1 – Tóm tắt Cây khế ngắn nhất
Hai anh em mồ côi ở riêng, người anh tham lam giữ hết ruộng đất, chỉ chia cho em gian nhà nát và cây khế. Một con chim lớn đến ăn khế, hứa trả vàng và chở người em ra đảo lấy vàng, nhờ vậy vợ chồng em trở nên giàu có. Người anh đổi gia tài lấy cây khế, may túi thật to, lấy quá nhiều vàng nên trên đường về chim bị đuối sức, người anh rơi xuống biển.
Mẫu 2 – Tóm tắt Cây khế theo sự việc chính
Ngày xưa, có hai anh em mồ côi cha mẹ. Từ khi lấy vợ, người anh sinh lười, lại sợ em tranh công nên cho vợ chồng em ra ở riêng, chỉ chia cho một gian nhà lụp xụp có cây khế ngọt trước cửa. Vợ chồng người em chăm sóc cây khế rất chu đáo. Một hôm có con chim lớn đến ăn khế; khi người vợ than thở, chim hẹn ăn một quả sẽ trả cục vàng, dặn may túi ba gang. Hôm sau, chim chở người em ra một hòn đảo xa, anh chỉ lấy một ít vàng rồi về, từ đó trở nên giàu có. Biết chuyện, người anh gạ đổi hết gia sản lấy túp lều và cây khế. Khi chim đến, vợ chồng anh may một túi to gấp ba lần. Ra đảo, người anh vơ vàng đầy túi, nhét cả vào quần áo. Trên đường về, gió to, chim mang nặng không bay nổi, đâm xuống biển; người anh bị sóng cuốn trôi cùng số vàng.
Muốn có thêm nhiều cách tóm tắt dài ngắn khác nhau (có cả mẫu kể bằng lời nhân vật), em tham khảo bài tóm tắt truyện Cây khế đầy đủ của Văn VN.
Lời kết
Cây khế là truyện cổ tích ngắn gọn mà sâu sắc về lòng tham và sự biết đủ. Khi học văn bản, em cần nắm bố cục ba phần, sự đối lập giữa hai anh em qua từng hành động, ý nghĩa của con chim kì ảo và lời hẹn “may túi ba gang”, từ đó rút ra bài học sống thật thà, chăm chỉ, biết ơn và không tham lam.
Xem thêm:
- Soạn bài Cây khế – Ngữ văn 6 Kết nối tri thức
- Truyện cổ tích Sự tích cây khế (đọc truyện)
- Thạch Sanh: tác phẩm, bố cục, nội dung, nghệ thuật – truyện cổ tích cùng Bài 7
- Soạn bài Thạch Sanh