Phân tích truyện Cây khế – Dàn ý + 6 bài văn mẫu hay nhất (lớp 6)

Trong kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, Cây khế là câu chuyện mà hầu như ai cũng được nghe từ thuở nhỏ. Truyện kể về hai anh em có tính nết trái ngược nhau và qua đó gửi gắm bài học giản dị mà sâu sắc: người hiền lành, chăm chỉ sẽ được đền đáp, còn kẻ tham lam sẽ phải trả giá.

Ngay từ đầu, tác giả dân gian đã đặt hai nhân vật cạnh nhau. Cha mẹ mất sớm, hai anh em cùng làm lụng. Nhưng từ khi có vợ, người anh sinh lười, lại sợ em tranh công nên cho em ra ở riêng, chỉ chia cho một gian nhà lụp xụp với một cây khế. Người em không hề kêu ca. Chỉ một việc chia gia tài đã cho thấy người anh ích kỉ, còn người em hiền lành, nhẫn nhịn.

Vợ chồng người em chăm sóc cây khế quanh năm. Khi có con chim lớn đến ăn khế, họ vẫn đợi chim ăn xong mới hái. Chim hứa “ăn một quả, trả cục vàng” và dặn may túi ba gang. Người em làm đúng lời dặn, ra đảo chỉ nhặt ít vàng rồi về. Nhờ tấm lòng biết đủ ấy, vợ chồng người em trở nên giàu có.

Trái lại, người anh nghe chuyện liền đổi cả gia sản lấy cây khế. Hắn may túi to gấp ba, ra đảo thì vơ vàng đầy tay nải, nhét cả vào ống tay áo, ống quần. Trên đường về gặp gió to, chim không chịu nổi sức nặng, lao xuống biển, người anh bị sóng cuốn đi. Cái chết ấy không do ai trừng phạt mà do chính lòng tham của hắn.

Bằng cách xây dựng hai nhân vật đối lập và chi tiết kì ảo con chim trả vàng, truyện Cây khế nhắc chúng ta sống chăm chỉ, thật thà, biết đủ và biết ơn. Câu nói “ăn khế trả vàng” vì thế đã đi vào đời sống như một lời nhắc về lẽ công bằng.

Truyện cổ tích là nơi nhân dân lao động gửi gắm ước mơ về một xã hội công bằng, nơi cái thiện được đền đáp và cái ác bị trừng trị. Cây khế là một truyện như thế. Không có yêu tinh, không có chiến trận, truyện chỉ xoay quanh hai anh em ruột, một cây khế và một con chim lạ, vậy mà để lại bài học khó quên về lòng tham và sự biết đủ.

Truyện mở đầu bằng lời kể quen thuộc “Ngày xửa ngày xưa ở một nhà kia…”. Hai anh em mồ côi từng chăm chỉ làm lụng nên trong nhà cũng đủ ăn. Mâu thuẫn chỉ nảy sinh khi người anh có vợ: anh sinh lười, dồn hết việc nặng cho vợ chồng em. Đáng trách hơn, thấy em làm lụng giỏi giang, người anh không biết ơn mà lại sợ em tranh công, bèn cho em ở riêng. Gia tài chia ra thật bất công: người anh giữ hết ruộng cho người khác làm rẽ, ngồi không hưởng sung sướng; người em chỉ được gian nhà lụp xụp và cây khế trước cửa. Người em không một lời kêu ca, vậy mà anh lại cho em là đần độn và không đi lại nữa. Qua vài chi tiết ngắn gọn, tác giả dân gian đã phơi bày sự ích kỉ, bạc bẽo của người anh với chính em ruột mình.

Người em hiện lên với những phẩm chất đáng quý của người lao động. Anh chị chăm chút cây khế quanh năm, đến mùa quả sai lúc lỉu, trẻ lên ba cũng với tới. Khi một con chim lớn ngày ngày đến ăn khế suốt một tháng, họ không xua đuổi mà đợi chim ăn xong mới hái. Lời than của người vợ cũng thật nhỏ nhẹ, như nói với một người khách quen. Chim hứa trả vàng, dặn may túi ba gang, vợ chồng em may đúng như thế, không thêm một phân. Ra đến đảo, thấy hang sâu rộng đầy vàng bạc, người em không dám vào, chỉ nhặt một ít ở ngoài rồi xin về. Đó là sự thật thà, biết đủ, không để của cải làm mờ mắt. Phần thưởng người em nhận được – cuộc sống giàu có – là hoàn toàn xứng đáng.

Người anh thì ngược lại ở mọi điểm. Nghe em thật thà kể lại, hắn gạ đổi toàn bộ gia sản lấy túp lều và cây khế. Hai vợ chồng dọn đến, chẳng chăm bón gì, chỉ ăn rồi ngồi chờ chim. Thấy chim đến, họ tru tréo kể khổ như thể cả nhà sắp chết đói. Chim cũng hứa trả vàng như trước, nhưng họ bàn tính mãi rồi may một chiếc túi to gấp ba lần. Ra đến đảo, người anh “hoa mắt vì của quý”, quên cả đói khát, vơ vàng đầy tay nải, rồi nhét thêm vào ống tay áo, ống quần, đến nỗi phải lê mãi mới ra khỏi hang. Để giữ vàng, hắn còn buộc tay nải vào lưng chim và vào cổ mình. Chi tiết này thật đắt giá: sợi dây buộc vàng vào cổ cũng chính là sợi dây trói số phận hắn. Khi gió biển nổi lên, chim đuối sức, đâm xuống biển, người anh bị sóng cuốn đi cùng tay nải vàng, còn chim chỉ ướt lông cánh rồi lại bay về rừng.

Con chim là yếu tố kì ảo làm nên sức hấp dẫn của truyện. Chim biết nói, biết giữ lời và đối xử công bằng: với cả hai anh em, chim đều hứa trả vàng, đều dặn may túi ba gang. Chim không trừng phạt ai; chính cách mỗi người đáp lại lời hứa đã quyết định kết cục của họ. Lời hẹn có vần “ăn một quả, trả cục vàng, may túi ba gang, mang đi mà đựng” vừa dễ nhớ vừa như một phép thử: ai biết giữ giới hạn thì được hưởng, ai vượt quá giới hạn thì mất tất cả.

Về nghệ thuật, truyện thành công nhờ xây dựng hai nhân vật đối lập qua hành động, kết cấu lặp lại có biến đổi (cùng một tình huống, hai cách ứng xử, hai kết cục), cùng chi tiết kì ảo giàu ý nghĩa và lời kể mộc mạc, gần gũi. Kết thúc có hậu thể hiện niềm tin của nhân dân vào lẽ công bằng.

Cây khế khép lại mà vẫn để người đọc suy nghĩ mãi. Truyện nhắc chúng ta sống chăm chỉ, thật thà, biết ơn và biết đủ, đồng thời trân trọng tình anh em ruột thịt. Của cải chỉ thực sự có ý nghĩa khi đến với người xứng đáng.

Có những câu chuyện ta nghe từ khi còn nằm trong vòng tay bà, lớn lên đọc lại vẫn thấy mới. Cây khế là một câu chuyện như vậy. Đằng sau hình ảnh con chim ăn khế trả vàng quen thuộc là cả một triết lí sống của nhân dân: con người được đo không phải bằng việc có bao nhiêu của cải, mà bằng cách họ đối xử với của cải và với người khác.

Truyện được xây dựng trên một kết cấu rất đặc biệt: hai nửa câu chuyện gần như lặp lại nhau. Cũng cây khế ấy, cũng con chim ấy, cũng lời hứa ấy, cũng hòn đảo ấy; chỉ có người đứng trước cơ hội là khác. Chính sự lặp lại này làm nổi bật sự khác biệt giữa hai con người, và khiến kết cục trở nên tất yếu chứ không phải ngẫu nhiên.

Hãy nhìn vào thái độ của hai anh em khi chim đến ăn khế. Vợ chồng người em đợi chim ăn xong mới lên hái; lời than của người vợ nhỏ nhẹ, xưng “cháu” gọi “ông”, như nói với một bậc bề trên. Còn vợ chồng người anh thì “hớt hải”, “tru tréo”, kể khổ như thể cả nhà chỉ trông vào cây khế – một lời nói dối trắng trợn, bởi họ vừa đổi cả gia sản để lấy nó. Với cùng một con chim, một bên là sự tôn trọng, một bên là sự tính toán.

Chiếc túi là chi tiết đắt giá nhất. “Ba gang” là giới hạn chim đặt ra, cũng là thước đo lòng người. Vợ chồng người em may một túi “bề dọc bề ngang vừa đúng ba gang”, và ra đảo cũng chỉ nhặt ít vàng ở ngoài cửa hang. Họ không hề biết rằng mình đang được thử thách; họ chỉ đơn giản là những người không tham. Vợ chồng người anh thì bàn tính mãi: muốn mang nhiều túi mà sợ chim không ưng, bèn may một túi “to gấp ba lần”. Cái khôn vặt ấy lộ rõ lòng tham được che đậy khéo léo. Và khi đứng trước hang vàng, lòng tham ấy không còn gì che đậy nữa: người anh quên đói, quên khát, vơ đầy tay nải, nhét cả vào ống tay áo, ống quần, lê mãi mới ra khỏi hang.

Cái chết của người anh được kể thật bình thản mà ám ảnh. Hắn buộc tay nải vàng vào lưng chim và cổ mình để khỏi rơi. Giữa biển, gió nổi, chim đuối sức, túi vàng bị gió hất vào cánh, chim buông xuôi lao xuống biển. Người anh bị sóng cuốn đi “với tay nải vàng và châu báu đầy người”, còn chim chỉ ướt lông, ướt cánh rồi lại bay về rừng. Không có ai trừng phạt người anh cả. Chim đã giữ lời; chính số vàng hắn tham lấy đã kéo hắn xuống đáy biển. Nhân dân không cần một vị thần giáng sét: họ để lòng tham tự trừng phạt kẻ tham lam. Đó là cách thực thi công lí vừa nghiêm khắc vừa thấm thía.

Người em thì không có một lời khen trực tiếp nào, nhưng từng hành động đã nói thay: chịu thiệt không kêu ca, chăm chỉ vun trồng, tôn trọng con chim, biết dừng lại trước của cải, thật thà kể hết cho anh và sẵn sàng đổi cây khế cho anh. Người em không hề toan tính, và chính sự không toan tính ấy đem lại phúc phần.

Từ câu chuyện nhỏ, dân gian đã để lại câu nói lớn: “Ăn khế trả vàng, may túi ba gang”. Mỗi người trong đời đều có lúc đứng trước “hòn đảo vàng” của mình – một cơ hội, một món lợi. Khi ấy, biết đủ không phải là thiệt thòi mà là sự khôn ngoan. Đọc Cây khế, em hiểu rằng hạnh phúc không nằm ở chiếc túi to nhất, mà ở tấm lòng biết trân trọng những gì mình có.

Nếu Thạch Sanh là hình ảnh người dũng sĩ thì người em trong truyện Cây khế là hình ảnh người lao động bình thường, hiền lành, chăm chỉ – kiểu nhân vật bất hạnh quen thuộc trong truyện cổ tích. Người em không có tài năng phi thường nào, nhưng chính những phẩm chất bình dị đã đem đến cho anh cuộc sống tốt đẹp.

Người em là người chịu thiệt thòi. Cha mẹ mất sớm, anh cùng người anh chăm lo làm lụng. Khi người anh lấy vợ và sinh lười, vợ chồng người em thức khuya dậy sớm gánh hết việc nặng. Đến lúc chia gia tài, anh chỉ được một gian nhà lụp xụp và một cây khế, còn ruộng đất người anh giữ cả. Người em không tranh giành, không ta thán, đến mức người anh cho là đần độn. Sự nhẫn nhịn ấy không phải là yếu đuối, mà là tấm lòng rộng lượng, biết nhường nhịn anh ruột.

Người em là người chăm chỉ. Vợ chồng anh quanh năm chăm chút cây khế, khiến cây xanh mơn mởn, quả lúc lỉu sát đất. Mùa khế chín là những ngày vui nhất của họ. Từ một tài sản nhỏ bé, họ vẫn gây dựng được niềm vui bằng chính đôi tay.

Người em là người tử tế, tôn trọng mọi sinh linh. Khi con chim lớn đến ăn khế, họ không xua đuổi mà đứng đợi chim ăn xong mới hái. Dù chim ăn suốt một tháng khiến quả vơi hẳn, người vợ chỉ nhẹ nhàng than rằng cây khế sắp hết quả. Chính sự tử tế ấy khiến chim hẹn trả ơn.

Nổi bật nhất ở người em là đức tính thật thà và biết đủ. Nghe lời chim, anh chị may đúng chiếc túi ba gang. Đến hòn đảo đầy vàng bạc, thấy hang sâu rộng, người em không dám vào, chỉ nhặt ít vàng và kim cương ngoài cửa hang rồi ra hiệu cho chim bay về. Của cải trước mắt không làm anh mờ mắt. Sau này, khi người anh đến hỏi, người em thật thà kể hết đầu đuôi, lại đồng ý đổi túp lều và cây khế cho anh. Anh không giấu giếm, không so đo, chỉ nghĩ đơn giản rằng anh em thì nên giúp nhau.

Nhờ những phẩm chất ấy, người em được đền đáp: vợ chồng anh trở nên giàu có. Kết cục này thể hiện niềm tin của nhân dân rằng người tốt sẽ gặp điều lành. Qua nhân vật người em, tác giả dân gian ca ngợi người lao động hiền lành, cần cù, thật thà và nhắc chúng ta một bài học giản dị: biết đủ là biết giữ cho mình sự bình yên.

Đối lập là thủ pháp quen thuộc của truyện cổ tích, và Cây khế là một ví dụ tiêu biểu. Hai anh em ruột cùng một cha mẹ, cùng một hoàn cảnh mồ côi, nhưng mỗi người chọn một cách sống, để rồi nhận về hai kết cục hoàn toàn trái ngược.

Sự đối lập bắt đầu từ thái độ với lao động. Người anh từ khi có vợ thì sinh lười, trút việc nặng cho em, sau khi chia gia tài thì cho người khác làm rẽ ruộng để ngồi không hưởng sung sướng. Người em thì thức khuya dậy sớm làm lụng, sau khi ra ở riêng vẫn chăm chút cây khế quanh năm. Một người sống nhờ công sức kẻ khác, một người sống bằng đôi tay mình.

Sự đối lập tiếp tục trong tình anh em. Người anh chia gia tài bất công, còn khinh em là đần độn và không đi lại với em. Người em chịu thiệt không kêu ca, khi giàu có vẫn thật thà kể hết cho anh, lại sẵn lòng đổi cây khế cho anh. Một người chỉ nghĩ cho mình, một người vẫn giữ trọn tình ruột thịt.

Rõ nhất là sự đối lập khi đứng trước con chim thần. Vợ chồng người em đợi chim ăn xong mới hái, người vợ than thở nhỏ nhẹ; vợ chồng người anh hớt hải chạy ra, tru tréo kể khổ. Vợ chồng người em may đúng túi ba gang; vợ chồng người anh may túi to gấp ba thành tay nải lớn. Ra đảo, người em không dám vào hang sâu, chỉ nhặt ít vàng rồi về đến nhà lúc mặt trời đứng bóng; người anh mê mẩn vơ vàng đến gần chiều, nhét cả vào tay áo, ống quần, lại buộc tay nải vào lưng chim và cổ mình.

Vì thế, kết cục của hai người cũng đối lập: người em trở nên giàu có, sống yên ổn; người anh bị sóng biển cuốn đi cùng tay nải vàng. Điều đáng chú ý là tác giả dân gian để cho cả hai được đối xử như nhau – cùng một lời hứa, cùng một hòn đảo. Chỉ có cách ứng xử của họ là khác, nên kết cục là do chính họ lựa chọn.

Nghệ thuật đối lập giúp truyện ngắn gọn mà rõ ràng, giúp người đọc dễ nhận ra đâu là điều tốt cần học, đâu là điều xấu cần tránh. Qua đó, truyện ca ngợi sự chăm chỉ, thật thà, biết đủ và phê phán thói lười biếng, tham lam, ích kỉ. Bài học “ở hiền gặp lành, tham thì thâm” vì thế được khắc sâu một cách tự nhiên trong lòng người đọc.

Trong những truyện cổ tích em đã đọc, Cây khế là truyện em nhớ nhất, có lẽ vì câu nói của con chim cứ vang lên trong đầu mỗi khi nghĩ đến: “Ăn một quả, trả cục vàng, may túi ba gang, mang đi mà đựng!”.

Em thương người em ngay từ đầu truyện. Anh ấy làm lụng vất vả mà bị người anh chia cho mỗi gian nhà lụp xụp và một cây khế. Vậy mà anh không giận, vẫn cùng vợ chăm cây khế. Em thích nhất đoạn hai vợ chồng đứng đợi chim ăn khế xong mới hái, vì nó cho thấy họ hiền lành biết bao. Khi được chim đưa ra đảo vàng, người em chỉ lấy một ít rồi về. Nếu là em, có lẽ em cũng sẽ muốn lấy thêm một chút, nhưng đọc đến đây em hiểu vì sao người em được chim quý.

Còn người anh thì khiến em vừa giận vừa thấy đáng sợ. Anh ta đổi cả nhà cửa ruộng vườn chỉ để chờ vàng, may túi thật to, vơ vàng đến mức không đi nổi, lại còn buộc túi vàng vào cổ mình. Khi chim rơi xuống biển, anh ta bị sóng cuốn đi. Em nghĩ, giá như anh ta biết dừng lại đúng lúc thì đã không mất mạng.

Truyện Cây khế dạy em rằng làm người phải chăm chỉ, thật thà và biết đủ. Của cải không phải xấu, nhưng nếu quá ham muốn, ta có thể đánh mất tất cả. Em cũng học được rằng anh em trong nhà phải biết thương yêu, nhường nhịn nhau. Mỗi lần ăn khế, em lại nhớ đến câu chuyện và tự nhắc mình đừng bao giờ may “chiếc túi” quá to cho lòng tham.

Kết luận

Khi phân tích truyện Cây khế, em nên bám vào sự đối lập giữa hai anh em qua từng tình huống: chia gia tài, đón chim, may túi, lấy vàng và kết cục. Hãy phân tích kĩ các chi tiết đắt giá như túi ba gang – túi to gấp ba, sợi dây buộc tay nải vào cổ, con chim giữ lời, rồi rút ra ý nghĩa: ca ngợi người hiền lành, chăm chỉ, biết đủ; phê phán lòng tham; thể hiện niềm tin “ở hiền gặp lành” của nhân dân.

Xem thêm:

• Soạn bài Cây khế – Ngữ văn 6 Kết nối tri thức
• Truyện cổ tích Sự tích cây khế (đọc truyện)
• Phân tích nhân vật Thạch Sanh – truyện cổ tích cùng Bài 7
• Soạn bài Thạch Sanh