Súc tích là chứa được nhiều ý trong một cách nói, cách viết ngắn gọn: câu ít chữ mà không hụt nội dung, đọc xong vẫn thấy đủ. Đây là tính từ Hán Việt, hay đi cùng các cụm như văn viết súc tích, trình bày ngắn gọn, súc tích. Khen một bài văn súc tích là khen nó gọn mà không nghèo ý.
| Nghĩa ngắn | Ít lời mà nhiều ý; cô đọng, không thừa chữ |
| Gốc từ | Hán Việt 蓄積: súc (chứa, cất giữ) + tích (dồn lại, chất chồng) |
| Loại từ | Tính từ; dùng cho lời nói, câu văn, bài viết, bài thuyết trình |
| Gần nghĩa | hàm súc, cô đọng, cô đúc |
| Trái nghĩa | dài dòng, rườm rà, lan man |
Súc tích và hình ảnh cái kho chứa
Chữ súc (蓄) nghĩa gốc là dành chứa, tích trữ. Nó có mặt trong hàm súc (chứa đựng kín đáo), và cả trong cụm súc tu của sách xưa, nghĩa là để râu cho mọc dài. Chữ tích (積) là dồn lại, chất thành đống, cùng gốc với tích lũy, tích trữ, diện tích.
Trong Hán văn, 蓄積 vốn chỉ việc cất chứa của cải, lương thực. Sang tiếng Việt, từ này được dùng chủ yếu cho lời và chữ. Hình ảnh rất dễ nhớ: một câu văn súc tích giống cái kho nhỏ mà xếp được nhiều hàng, không chỗ nào bỏ trống, không món nào thừa.
Nhìn kĩ mặt chữ còn thấy một chuyện vui: 蓄 là chữ 畜 (súc trong gia súc) đội thêm bộ thảo ở trên. Hai chữ cùng âm, có họ hàng về hình, nhưng súc tích viết bằng chữ có bộ thảo.
Do đọc lẫn s với x, không ít người gõ thành “xúc tích”; chỗ khác nhau giữa hai cách viết có ở bài phân biệt súc tích với xúc tích.
Câu văn thế nào thì được gọi là súc tích?
Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học giải thích súc tích là có nhiều ý trong một hình thức diễn đạt ngắn gọn, và ghi hàm súc là từ đồng nghĩa. Định nghĩa này đặt ra hai điều kiện cùng lúc. Ngắn thôi chưa đủ; ngắn mà thiếu ý thì chỉ là cụt. Nhiều ý thôi cũng chưa đủ; nhiều ý mà kể lể thì là dài dòng.
So hai cách viết dưới đây sẽ thấy rõ:
- Dài dòng: “Vào buổi sáng ngày hôm nay, lúc khoảng chừng bảy giờ sáng, em đã đi đến trường học bằng phương tiện là chiếc xe đạp của em.”
- Súc tích: “Bảy giờ sáng nay, em đạp xe đến trường.”
Câu sau chỉ còn chín chữ nhưng không mất thông tin nào: vẫn đủ giờ, đủ người, đủ phương tiện, đủ nơi đến. Những chữ bị cắt (“buổi sáng” lặp với “sáng”, “khoảng chừng”, “phương tiện là”) đều là chữ thừa.
Kho mẫu súc tích lâu đời nhất của tiếng Việt có lẽ là tục ngữ. Có công mài sắt, có ngày nên kim: tám chữ mà gói cả một bài học về sự bền bỉ, kèm luôn hình ảnh để nhớ. Người viết thông báo, viết đoạn văn trả lời câu hỏi đọc hiểu hay viết tin nhắn công việc đều cần đúng phẩm chất ấy.
Súc tích, ngắn gọn, hàm súc: đặt cạnh nhau
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Súc tích | Ít chữ nhưng đủ và nhiều ý; nói về cách diễn đạt | Một bản tóm tắt súc tích, nửa trang mà đủ cốt truyện |
| Ngắn gọn | Chỉ nói về độ dài, không bảo đảm đủ ý | Trả lời ngắn gọn “có” hoặc “không” |
| Hàm súc | Ý ẩn bên trong, gợi nhiều hơn điều nói ra; hay dùng khi bình thơ | Câu thơ hàm súc, đọc lại vẫn thấy thêm ý |
| Cô đọng | Đã nén lại, bỏ hết phần loãng | Lời kết cô đọng của bài nghị luận |
| Dài dòng, rườm rà, lan man | Thừa chữ, lặp ý hoặc đi lạc khỏi ý chính | Mở bài lan man nửa trang chưa vào đề |
Ba từ đầu hay được ghép đôi: ngắn gọn, súc tích là cụm rất quen trong lời phê và trong yêu cầu đề bài. Ghép như vậy không thừa, vì “ngắn gọn” nói về hình thức, còn “súc tích” nói về lượng ý chứa bên trong. Riêng “hàm súc” nghiêng về chiều sâu: một câu có thể dài mà vẫn hàm súc, nhưng khó gọi là súc tích.
Ba bước gọt một đoạn văn cho gọn
- Gạch chữ lặp nghĩa. “Tự bản thân em”, “quay trở lại”, “những các bạn” đều có một phần thừa.
- Gộp câu cùng chủ ngữ. “Lan học giỏi. Lan hát hay. Lan được cả lớp quý.” có thể thành “Học giỏi, hát hay, Lan được cả lớp quý.”
- Thay cụm dài bằng một từ đúng. “Người làm nghề dạy học” là “giáo viên”; “không nói ra thành lời” là “im lặng”.
Các đề Viết ở lớp 7 có hẳn một kiểu bài luyện đúng kĩ năng này, xem bài mẫu tóm tắt văn bản theo số chữ cho trước. Một lưu ý cuối: gọt đến mức bỏ cả chủ ngữ hay từ nối thì câu thành khó hiểu, mà câu khó hiểu thì không còn súc tích nữa.
Súc tích trong lời phê, bài thi và tiếng Anh
Súc tích nghĩa là gì khi thầy cô phê vào bài văn?
Đó là lời khen: bài viết đủ ý mà không thừa chữ, mỗi câu đều có việc để làm. Nếu lời phê là “cần viết súc tích hơn” thì ngược lại, bài đang có chỗ lặp ý hoặc kể lể quá mức cần.
Ngắn gọn súc tích là gì, có lặp ý không?
Cụm này nghĩa là vừa ít chữ vừa đủ và nhiều ý. Hai từ nhìn gần nhau nhưng không lặp: ngắn gọn nói về độ dài, súc tích nói về lượng nội dung được gói vào độ dài ấy.
Súc tích tiếng Anh là gì?
Thường dịch là concise hoặc succinct, ví dụ a concise summary (bản tóm tắt súc tích). Khi muốn nói về chiều sâu ý nghĩa như “hàm súc” thì tiếng Anh hay dùng cách diễn đạt khác, chẳng hạn pithy.
Viết súc tích có phải là viết càng ngắn càng tốt?
Không. Đề yêu cầu đoạn văn khoảng 150 chữ mà chỉ viết ba câu thì là thiếu ý, không phải súc tích. Súc tích là không để chữ nào thừa trong khuôn độ dài mà bài cần.