Soạn bài Tôi có một giấc mơ – Ngữ văn 11 Cánh diều (trang 125–128)

Hãy tìm hiểu Tuyên ngôn Giải phóng con người mà tác giả nhắc đến.

Trả lời: Đó là bản Tuyên ngôn Giải phóng nô lệ (Emancipation Proclamation) do Tổng thống Áp-ra-ham Lin-côn ban hành trong thời Nội chiến Mỹ: công bố sơ bộ ngày 22 tháng 9 năm 1862 và có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 1863. Văn kiện tuyên bố trả tự do cho nô lệ ở các bang miền Nam đang nổi loạn, mở đường cho Tu chính án thứ Mười ba (1865) bãi bỏ hoàn toàn chế độ nô lệ ở Hoa Kỳ. Bài diễn văn được đọc tròn một trăm năm sau văn kiện ấy, ngay dưới chân tượng Lin-côn.

Trả lời: Kinh kêu gọi người tuần hành:

• không giành tự do bằng những việc làm sai trái;
• không để lòng đắng cay, thù hận chi phối khát vọng tự do;
• không để cuộc phản kháng biến thành bạo lực, mà phải đấu tranh có phẩm giá, có kỉ luật, lấy sức mạnh tinh thần đối lại vũ lực;
• không nghi ngờ, thù ghét mọi người da trắng, bởi không ít người da trắng đã sát cánh cùng họ.

Hãy chú ý tới những từ, cụm từ, cấu trúc câu được lặp đi lặp lại trong đoạn này và suy nghĩ về tác dụng của chúng.

Trả lời: Cấu trúc “Chúng ta không bao giờ thoả mãn” (cùng những câu biến thể) được lặp nhiều lần, mỗi lần nêu một bất công cụ thể: bạo lực của cảnh sát, việc không được nghỉ tại khách sạn bên đường, cảnh chuyển từ khu ổ chuột nhỏ sang khu ổ chuột lớn, những tấm biển phân biệt chủng tộc, quyền bầu cử bị tước đoạt. Phép lặp tạo nhịp điệu dồn dập như một bản cáo trạng, nhấn mạnh rằng cuộc đấu tranh chưa thể dừng lại khi công lí còn chưa đến; đồng thời khơi dậy quyết tâm của người nghe.

Trả lời:

• Nước Mỹ thực hiện trọn vẹn lời tuyên bố về quyền bình đẳng của mọi con người.
• Trên những ngọn đồi đỏ ở Gioóc-gi-a, con cháu những người nô lệ và con cháu những chủ nô cùng ngồi bên bàn tiệc của tình huynh đệ.
• Bang Mi-xi-xi-pi, nơi đầy bất công và đàn áp, sẽ hóa thành vùng đất của tự do, công lí.
• Bốn đứa con của tác giả sẽ sống ở một đất nước không đánh giá chúng qua màu da mà qua phẩm cách.
• Ở A-la-ba-ma, trẻ em da đen và da trắng nắm tay nhau như anh chị em.
• Mọi thung lũng được nâng cao, đồi núi hạ thấp, chỗ gồ ghề san phẳng – một thế giới công bằng, hài hòa.

Trả lời: Phần (3) dùng nhiều ẩn dụ và hình ảnh tương phản: “đào hòn đá hi vọng khỏi ngọn núi tuyệt vọng”, biến những tiếng ồn bất hòa thành khúc nhạc của tình anh em, thung lũng được nâng cao, đồi núi hạ thấp, chỗ quanh co được nắn thẳng. Kết hợp với điệp ngữ “Với niềm tin này” và chuỗi “cùng nhau”, lối diễn đạt ấy biến khát vọng trừu tượng thành hình ảnh cụ thể, gợi cảm, truyền niềm tin và sức mạnh đoàn kết cho người nghe.

Luận đề của bài viết Tôi có một giấc mơ là gì? Luận đề ấy đã được triển khai qua các phần thế nào?

Trả lời:

• Luận đề: người Mỹ gốc Phi phải được hưởng tự do, bình đẳng thật sự; hãy cùng đấu tranh bằng con đường hòa bình để giấc mơ ấy trở thành sự thật.
• Triển khai:
  • Phần (1): đã trăm năm kể từ Tuyên ngôn Giải phóng mà đồng bào da màu vẫn sống trong xiềng xích vô hình – lí do của cuộc tuần hành.
  • Phần (2): cách đấu tranh đúng đắn (phẩm giá, kỉ luật, không bạo lực, không thù hận) và khẳng định chưa thể thỏa mãn khi bất công còn tồn tại.
  • Phần (3): những giấc mơ cụ thể về một xã hội hết kì thị, cùng niềm tin vào ngày mai.
• Ba phần đi từ thực trạng → cách hành động → viễn cảnh, liên kết chặt chẽ để làm sáng tỏ luận đề.

Ở phần (1), Mác-tin Lu-thơ Kinh đã thuyết phục mọi người về sự tham gia của mình trong hoạt động tuần hành bằng cách nào?

Trả lời: Kinh mở đầu bằng việc nhắc tới Tuyên ngôn Giải phóng – văn kiện từng thắp lên niềm hi vọng trong lòng biết bao người bị nô dịch. Sau đó, ông dùng điệp ngữ “Một trăm năm sau” để đối chiếu lời hứa với hiện thực: người da đen vẫn bị phân biệt, nghèo khó giữa xã hội thịnh vượng, như kẻ lưu đày trên chính quê hương. Sự đối lập giữa lời hứa tự do và thực tế bất công cho thấy cuộc tuần hành là cần thiết và chính đáng, nên ai có lương tri cũng phải tham gia.

Trong phần (2), để làm rõ luận điểm “Chúng ta không bao giờ thoả mãn…” trong cuộc “đấu tranh vì quyền con người”, tác giả đã đưa ra những lí lẽ nào? Vì sao người viết không đưa ra những dẫn chứng cụ thể?

Trả lời:

• Lí lẽ: chưa thể bằng lòng khi đồng bào da màu còn bị cảnh sát đối xử tàn bạo; khi đi đường xa mệt mỏi vẫn không được nghỉ ở khách sạn; khi chỉ có thể chuyển từ khu ổ chuột nhỏ sang khu ổ chuột lớn; khi lòng tự trọng của trẻ em bị chà đạp bởi các tấm biển kì thị; khi đồng bào ông ở bang Mi-xi-xi-pi bị ngăn cản đi bầu, còn người ở Niu Oóc thấy chẳng có gì để bầu; chưa thỏa mãn cho tới khi công lí tuôn chảy như dòng nước.
• Vì sao không nêu dẫn chứng cụ thể: đây là bài diễn thuyết trước đông đảo người nghe, chính họ là nhân chứng hằng ngày của những bất công ấy; mỗi lí lẽ đã gợi ngay những sự việc quen thuộc nên không cần kể tên người, nơi chốn. Cách nói khái quát còn giúp bài diễn văn mang tầm phổ quát, nói thay cho cả cộng đồng.

Biện pháp tu từ nào đã được sử dụng nhiều lần trong văn bản? Hãy phân tích tác dụng của biện pháp này trong việc thể hiện mục đích, thái độ của người diễn thuyết.

Trả lời: Biện pháp nổi bật là điệp ngữ, điệp cấu trúc: “Một trăm năm sau…”, “Chúng ta không bao giờ thoả mãn”, “Tôi có một giấc mơ”, “Với niềm tin này…”, “cùng nhau”. Tác dụng:

• Tạo nhịp điệu mạnh mẽ, dễ nhớ, phù hợp với lời nói trước đám đông.
• Nhấn mạnh từng ý quan trọng: thực trạng bất công, quyết tâm đấu tranh, khát vọng bình đẳng.
• Thể hiện thái độ kiên định, tha thiết, đầy niềm tin của người diễn thuyết, lôi cuốn và đoàn kết người nghe.

Chọn một trong hai luận điểm sau và dùng lí lẽ, dẫn chứng cụ thể để làm sáng tỏ: “Giấc mơ” của Mác-tin Lu-thơ Kinh đến nay đã trở thành hiện thực; “Giấc mơ” của Mác-tin Lu-thơ Kinh đến nay chưa trở thành hiện thực.

Trả lời (gợi ý chọn luận điểm thứ hai – chưa trở thành hiện thực hoàn toàn):

• Lí lẽ 1 – nhiều bước tiến lớn: Đạo luật Dân quyền năm 1964 và Đạo luật Quyền bầu cử năm 1965 chấm dứt sự phân biệt công khai; người Mỹ gốc Phi đã giữ những vị trí cao nhất, như Ba-rắc Ô-ba-ma trở thành tổng thống năm 2008. Vì vậy, một phần giấc mơ đã thành sự thật.
• Lí lẽ 2 – bất bình đẳng vẫn còn: khoảng cách thu nhập, cơ hội học tập, việc làm giữa các nhóm sắc tộc vẫn lớn; những vụ việc bạo lực của cảnh sát gây phẫn nộ (như cái chết của George Floyd năm 2020) đã làm bùng lên phong trào đòi công bằng chủng tộc.
• Lí lẽ 3 – trên thế giới: định kiến về màu da, dân tộc, tôn giáo vẫn hiện diện ở nhiều nơi.
• Kết luận: giấc mơ của Kinh vẫn đang trên đường thực hiện; nó còn nguyên giá trị như một lời nhắc mỗi người phải tôn trọng và đối xử bình đẳng với người khác.

Với tiêu đề “Giấc mơ của tôi”, em hãy viết một đoạn văn (khoảng 10 dòng) hoặc vẽ một bức tranh thể hiện mong muốn về sự chấm dứt một tình trạng xấu, tiêu cực nào đó đang xảy ra với quê hương, đất nước mình hoặc với nhân loại.

Trả lời: Đoạn văn tham khảo:

Giấc mơ của tôi. Tôi có một giấc mơ rằng một ngày không xa, không còn bạn học sinh nào phải sợ hãi mỗi khi bước vào cổng trường. Tôi mơ những lời chế giễu ngoại hình, những tin nhắn nhục mạ trên mạng xã hội, những trận đánh hội đồng được quay lại để làm trò vui sẽ biến mất. Tôi mơ mỗi lớp học là một nơi mà bạn nhỏ con, bạn nói ngọng, bạn nhà nghèo đều được lắng nghe và tôn trọng. Tôi mơ rằng khi thấy một người bị bắt nạt, chúng ta không đứng xem hay im lặng, mà dám đứng ra bênh vực và báo với thầy cô. Giấc mơ ấy không quá xa vời: nó bắt đầu từ một lời nói tử tế, một cái nắm tay đúng lúc. Nếu mỗi người góp một chút lòng tốt như thế, trường học sẽ trở thành nơi bình yên nhất của tuổi thơ – và đó là giấc mơ tôi muốn cùng các bạn biến thành hiện thực.