Soạn bài Một thời đại trong thi ca – Ngữ văn 11 Cánh diều (trang 129–132)

Trả lời: Hoài Thanh cho rằng không thể lấy những câu dở của bên này so với câu hay của bên kia, cũng không nên đem một nhà thơ so với một nhà thơ. Tiêu chí của ông là so sánh trên bình diện cả thời đại, lấy cái hay so với cái hay, lấy tinh thần chung của mỗi thời để đánh giá.

Trả lời: Câu nêu luận điểm khái quát là: “Cứ đại thể thì tất cả tinh thần thời xưa – hay thơ cũ – và thời nay – hay thơ mới – có thể gồm lại trong hai chữ tôi và ta.” Từ đây, tác giả chỉ ra thơ cũ thuộc về chữ ta, thơ mới thuộc về chữ tôi.

Trả lời: Trong xã hội cũ, con người cá nhân bị chìm trong đoàn thể: gia đình, quốc gia; ai nói về mình thì cũng phải nói theo khuôn chung, cá nhân bị coi rẻ. Khi chữ tôi với ý nghĩa trọn vẹn, tuyệt đối ra đời, nó mang một quan niệm sống chưa từng có – đề cao cá nhân – nên bị nhiều người nhìn khó chịu; nó chưa có chỗ đứng, chưa quen với ai, giống như một kẻ lạc loài.

Trả lời: Hồn thơ mới đã mất cái cốt cách ung dung, hiên ngang của người xưa; họ không có được thái độ ngạo nghễ của Lí Bạch hay sự thản nhiên lấy cảnh nghèo làm vui của Nguyễn Công Trứ. Cái tôi của họ nhỏ bé, cô đơn, nhiều nỗi buồn; tìm cách thoát lên tiên, vào tình yêu, vào say đắm nhưng rốt cuộc vẫn bơ vơ, quay về với chính mình trong nỗi buồn.

Trả lời: Họ dồn tình yêu xứ sở vào tình yêu tiếng Việt – thứ tiếng gánh chung số phận dân tộc. Họ gửi vào tiếng Việt nỗi buồn, niềm băn khoăn riêng; tìm về dĩ vãng, về những gì bất diệt của nòi giống để có chỗ dựa tinh thần và niềm tin vào ngày mai.

Trả lời: Nhan đề chỉ khoảng thời gian Thơ mới phát triển rực rỡ (từ 1932). Chữ “thời đại” cho thấy Hoài Thanh coi đây không chỉ là một phong trào nhất thời mà là một giai đoạn có tầm vóc riêng, đánh dấu bước ngoặt của thơ Việt Nam. Nhan đề thể hiện sự trân trọng và đánh giá rất cao của tác giả đối với Thơ mới.

Trong phần (1), để thuyết phục người đọc về sự chiến thắng của thơ mới đối với thơ cũ, tác giả đã lập luận như thế nào?

Trả lời:

• Tác giả bác bỏ cách so sánh thiếu công bằng: không nên đem câu dở của thơ mới so với câu hay của thơ cũ và ngược lại; không so một người với một người.
• Ông đề xuất cách so sánh đúng: so thời đại với thời đại, nhìn vào đại thể.
• Theo tiêu chí ấy, ông khẳng định chưa bao giờ thơ Việt có nhiều hồn thơ phong phú cùng lúc như thời Thơ mới, rồi liệt kê các phong cách tiêu biểu.
• Lập luận chặt chẽ, khách quan, kết hợp lí lẽ với dẫn chứng, có thái độ cầu thị nên có sức thuyết phục cao.

Trả lời:

Lí lẽ làm rõ nội dung luận điểm, dẫn chứng minh họa và tăng sức thuyết phục cho lí lẽ; ba yếu tố gắn kết chặt chẽ.

Trả lời: Phần (3) trình bày cách những người làm Thơ mới vượt qua bi kịch tinh thần: họ gửi lòng yêu nước vào tình yêu tiếng Việt, tìm về truyền thống, tin vào sức sống bất diệt của dân tộc. Có thể khái quát bằng luận điểm: Tình yêu tiếng Việt là nơi các nhà thơ mới gửi gắm lòng yêu nước và tìm thấy niềm tin vào tương lai dân tộc.

Đoạn văn sau cho thấy sự kết hợp của các phương thức biểu đạt nào? Tác dụng của sự kết hợp này trong việc bộc lộ quan điểm, thái độ của người viết là gì? “Ta thoát lên tiên cùng Thế Lữ, ta phiêu lưu trong trường tình cùng Lưu Trọng Lư, ta điên cuồng với Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, ta đắm say cùng Xuân Diệu. Nhưng động tiên đã khép, tình yêu không bền, điên cuồng rồi tỉnh, say đắm vẫn bơ vơ. Ta ngơ ngẩn buồn trở về hồn ta cùng Huy Cận.”

Trả lời:

• Phương thức: nghị luận (khái quát hành trình của cái tôi Thơ mới) kết hợp biểu cảm (giọng tâm tình, từ ngữ giàu cảm xúc: ngơ ngẩn, bơ vơ) và miêu tả (hình ảnh động tiên khép lại, tình yêu không bền).
• Tác dụng: giúp lập luận vừa chính xác vừa sinh động, gợi cảm; người viết không đứng ngoài phán xét mà hòa vào thế hệ nhà thơ (“ta”), cho thấy sự thấu hiểu, cảm thông sâu sắc với bi kịch của họ. Đoạn văn vì thế thuyết phục người đọc cả bằng lí và bằng tình.

Văn bản Một thời đại trong thi ca có đoạn: “Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng một lần một hồn thơ rộng mở như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng Lư, hùng tráng như Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp, ảo não như Huy Cận, quê mùa như Nguyễn Bính, kì dị như Chế Lan Viên,… và thiết tha, rạo rực, băn khoăn như Xuân Diệu.” Đoạn văn giúp em hiểu thêm gì về đặc điểm ngôn ngữ phê bình của Hoài Thanh và về phong trào Thơ mới?

Trả lời:

• Ngôn ngữ phê bình của Hoài Thanh: câu văn dài, nhịp nhàng nhờ cấu trúc lặp: chữ “như” đi kèm tên từng nhà thơ; mỗi phong cách được gọi tên bằng một tính từ chính xác, giàu hình ảnh (rộng mở, mơ màng, hùng tráng, ảo não, quê mùa, kì dị…). Đó là lối phê bình bằng cảm nhận tinh tế, văn chương giàu chất thơ nhưng vẫn khái quát chặt chẽ.
• Về phong trào Thơ mới: đây là thời kì có nhiều tài năng xuất hiện cùng lúc, mỗi người một giọng, một phong cách riêng, tạo nên sự phong phú chưa từng có trong lịch sử thơ ca Việt Nam; điều đó cũng phản ánh sự giải phóng của cái tôi cá nhân.