Prô-mê-tê và loài người là truyện thần thoại Hy Lạp trong Bài 1 Tạo lập thế giới sách Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo (tập một), học sau truyện Thần Trụ Trời. Bài viết tổng hợp những kiến thức cần nắm về tác phẩm: nội dung văn bản, tác giả dân gian và người kể lại, xuất xứ, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề, sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt ngắn.
Nội dung văn bản Prô-mê-tê và loài người
Văn bản trong sách giáo khoa là bản kể của Nguyễn Văn Khỏa, dài khoảng một trang rưỡi. Dưới đây là phần lược thuật theo trình tự sự việc, kèm một vài câu văn tiêu biểu; toàn bộ câu hỏi trong sách được hướng dẫn ở bài soạn bài Prô-mê-tê và loài người.
Thế gian vắng vẻ. Truyện mở ra ở thời điểm cổ sơ: “Thuở ấy thế gian chỉ mới có các vị thần.” Mặt đất rộng lớn nhưng buồn tẻ, nên hai anh em Prô-mê-tê và Ê-pi-mê-tê xin với U-ra-nôx và Gai-a được tạo thêm sự sống cho thế gian. Được chấp thuận, người em Ê-pi-mê-tê tranh làm trước, còn người anh nhận phần kiểm tra, sửa chữa sau.
Ê-pi-mê-tê ban đặc ân cho muôn loài. Ê-pi-mê-tê lấy đất và nước nặn ra các loài vật, ban cho mỗi loài một thứ “vũ khí” riêng để tự vệ: con thì chạy nhanh, con có mắt tinh, con to khỏe, con có nọc độc, bộ lông dày, sải cánh rộng, biết bơi, biết leo trèo.
Con người bị bỏ quên. Khi Prô-mê-tê đến xem xét, mọi việc tưởng đã hoàn hảo thì thần phát hiện một loài chưa được ban gì: “Đó là con người! Một con người, nhưng trần trụi, trần trụi hoàn toàn.” Câu hỏi “Làm thế nào bây giờ?” khép lại phần giới thiệu tình huống.
Prô-mê-tê tái tạo con người và trao lửa. Thần dựa theo dáng hình các vị thần để nặn lại con người cho đẹp đẽ, thanh tao, cho con người đứng thẳng, đi bằng hai chân, để đôi tay làm việc khác. Thấy như vậy vẫn chưa đủ, Prô-mê-tê bay lên tận cỗ xe của thần Mặt Trời Hê-li-ôx lấy lửa đem xuống trao cho loài người.
Ngọn lửa đổi đời loài người. Nhờ lửa, con người thoát khỏi cảnh sống tối tăm, lạnh giá, đói khát; ngọn lửa trở thành “một vũ khí mạnh nhất của loài người”. Truyện khép lại bằng ba câu thơ ca ngợi ngọn lửa thiêng đã dạy con người biết bao nghề.
Thông tin tác giả: thần thoại Hy Lạp và người kể lại
Prô-mê-tê và loài người không có tác giả cụ thể. Đây là truyện thần thoại do người Hy Lạp cổ đại sáng tạo và lưu truyền, nên khi làm bài, em ghi tác giả là tác giả dân gian (thần thoại Hy Lạp). Thần thoại Hy Lạp là một hệ thống truyện kể đồ sộ về các vị thần, các thần khổng lồ và những người anh hùng, là nguồn cảm hứng của văn học, nghệ thuật châu Âu suốt hàng nghìn năm.
Văn bản trong sách giáo khoa được trích theo bộ Thần thoại Hy Lạp do Nguyễn Văn Khỏa kể lại. Ông là nhà nghiên cứu văn học, có nhiều công sức giới thiệu văn hóa và văn học Hy Lạp cổ đại với bạn đọc Việt Nam. Bản kể của ông giữ cốt truyện của người Hy Lạp nhưng dùng lời văn gần gũi, giàu hình ảnh, xen câu hỏi tu từ và câu cảm thán như đang trò chuyện trực tiếp với người nghe.
Trong thần thoại Hy Lạp, Prô-mê-tê (Prometheus) thuộc dòng thần khổng lồ Ti-tan, anh em với Ê-pi-mê-tê (Epimetheus). Tên Prô-mê-tê thường được hiểu là người biết trước, còn tên người em hàm nghĩa nghĩ sau – điều này khớp với tính cách hai anh em trong truyện: một người chín chắn, lo xa, một người vội vàng, đãng trí. Theo các bản kể phổ biến, vì trao lửa cho loài người, Prô-mê-tê bị thần Dớt trừng phạt, xiềng vào núi đá; câu chuyện ấy được học ở lớp 11 qua văn bản Prô-mê-tê bị xiềng của Ét-xin.
Thông tin tác phẩm Prô-mê-tê và loài người
Các mục dưới đây được sắp theo những câu hỏi học sinh hay tìm khi chuẩn bị bài.
Prô-mê-tê và loài người được trích từ đâu?
Văn bản được in theo Nguyễn Văn Khỏa, Thần thoại Hy Lạp, tập 1, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1990, trang 79 – 81. Trong sách Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo, truyện là văn bản đọc thứ hai của Bài 1, cùng chủ đề với Thần Trụ Trời (thần thoại Việt Nam) và Đi san mặt đất (truyện của người Lô Lô).
Prô-mê-tê và loài người thuộc thể loại gì?
Truyện thuộc thể loại thần thoại, cụ thể là thần thoại suy nguyên – loại thần thoại giải thích nguồn gốc của thế giới, muôn loài và con người. Các dấu hiệu thể loại hiện rõ:
- Thời gian cổ sơ, không xác định (“thuở ấy”), không gian mang tính vũ trụ (mặt đất, bầu trời, cỗ xe thần Mặt Trời).
- Nhân vật là các vị thần có sức mạnh phi thường: Prô-mê-tê, Ê-pi-mê-tê, U-ra-nôx, Gai-a, Hê-li-ôx.
- Cốt truyện đơn giản, tập trung vào hành động sáng tạo của thần; nhiều chi tiết kì ảo như nặn muôn loài từ đất và nước, lấy lửa từ Mặt Trời.
Phương thức biểu đạt và ngôi kể
Phương thức biểu đạt chính là tự sự, kết hợp miêu tả và biểu cảm. Truyện được kể theo ngôi thứ ba; người kể giấu mình nhưng nhiều lúc bộc lộ thái độ qua lời bình (“tai hại thay”), qua chuỗi câu hỏi nhập vào dòng suy nghĩ của Prô-mê-tê và qua ba câu thơ kết.
Nhân vật chính
- Prô-mê-tê: người anh, thông minh, nhìn xa trông rộng, thương con người, là nhân vật trung tâm.
- Ê-pi-mê-tê: người em, nhiệt tình nhưng hấp tấp, đãng trí, quên ban đặc ân cho con người.
- U-ra-nôx và Gai-a: hai vị thần tối cao (Trời và Đất) cho phép việc sáng tạo.
- Con người: loài yếu ớt nhất lúc đầu, nhờ lửa mà trở thành loài mạnh nhất.
Bố cục: Prô-mê-tê và loài người có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “bảo vệ được cuộc sống của giống loài mình”): lí do hai vị thần tạo ra muôn loài; Ê-pi-mê-tê nặn các loài vật.
- Phần 2 (tiếp theo đến “Làm thế nào bây giờ?”): đặc ân của muôn loài và phát hiện con người bị bỏ quên.
- Phần 3 (còn lại): Prô-mê-tê tái tạo con người, trao lửa và ý nghĩa của ngọn lửa với loài người.
Giá trị nội dung
- Lí giải theo cách hình dung của người Hy Lạp cổ về nguồn gốc muôn loài và con người, về dáng đứng thẳng của con người và nguồn gốc của lửa.
- Ca ngợi Prô-mê-tê – vị thần giàu trí tuệ, giàu lòng yêu thương, dám lấy lửa của thần Mặt Trời để giúp con người.
- Đề cao ý nghĩa của lửa đối với sự sống và văn minh nhân loại: lửa đưa con người ra khỏi tăm tối, giúp con người sáng tạo ra nghề nghiệp.
- Gửi gắm quan niệm: mỗi loài đều cần có sức mạnh riêng để tồn tại; con người tuy yếu về thể chất nhưng mạnh nhờ trí tuệ và lao động.
Giá trị nghệ thuật
- Cốt truyện đơn giản, mạch lạc, có tình huống bất ngờ: con người bị bỏ quên giữa muôn loài được ban đặc ân.
- Xây dựng nhân vật theo cặp tương phản (anh chín chắn – em đãng trí), làm nổi bật phẩm chất của Prô-mê-tê.
- Nhiều chi tiết kì ảo, giàu sức tưởng tượng.
- Lời kể sinh động: phép liệt kê các đặc ân, câu hỏi tu từ, câu cảm thán, kết thúc bằng thơ tạo âm hưởng ngợi ca.
Ý nghĩa nhan đề Prô-mê-tê và loài người
Nhan đề đặt hai đối tượng cạnh nhau: vị thần và loài người. Nó cho thấy trọng tâm của truyện không phải việc tạo ra muôn loài nói chung mà là mối quan hệ gắn bó giữa Prô-mê-tê với con người: thần là người sửa chữa sai sót, tái tạo hình hài và trao lửa – thứ quyết định sự tồn tại và phát triển của loài người.
Sơ đồ tư duy Prô-mê-tê và loài người
Sơ đồ dưới đây gom sáu nhóm kiến thức chính để em ôn tập nhanh.
Tóm tắt Prô-mê-tê và loài người
Hai mẫu tóm tắt dưới đây giúp em nhớ cốt truyện; em có thể đọc thêm bài tóm tắt, phân tích ngắn Prô-mê-tê và loài người.
Mẫu 1 – Tóm tắt Prô-mê-tê và loài người ngắn nhất
Hai vị thần Prô-mê-tê và Ê-pi-mê-tê được giao việc tạo ra sự sống cho thế gian. Ê-pi-mê-tê nặn các loài vật và ban cho mỗi loài một đặc ân nhưng quên mất con người. Prô-mê-tê liền tái tạo con người đẹp đẽ, đứng thẳng, rồi lấy lửa từ cỗ xe thần Mặt Trời trao cho loài người, giúp họ sống văn minh, hạnh phúc hơn.
Mẫu 2 – Tóm tắt Prô-mê-tê và loài người đầy đủ
Thuở trời đất còn vắng vẻ, chỉ có các vị thần, hai anh em Prô-mê-tê và Ê-pi-mê-tê xin U-ra-nôx và Gai-a cho tạo thêm sự sống. Người em Ê-pi-mê-tê hăng hái nhận làm trước: thần lấy đất, nước nặn ra các loài vật và phân phát cho mỗi loài một thứ vũ khí phòng thân, loài thì nhanh nhẹn, loài thì to khỏe, loài có nọc độc hay đôi cánh. Đến lượt Prô-mê-tê kiểm tra, thần sững sờ nhận ra con người vẫn trần trụi, chẳng có đặc ân nào, trong khi nguyên liệu đã dùng hết. Lo cho con người, Prô-mê-tê nặn lại thân hình họ theo dáng các vị thần, cho họ đứng thẳng bằng hai chân để đôi tay rảnh rang làm việc. Chưa yên lòng, thần bay lên tận cỗ xe của thần Mặt Trời Hê-li-ôx lấy lửa về cho loài người. Từ đó, con người thoát cảnh tối tăm, giá lạnh, dùng lửa làm vũ khí và sáng tạo ra nhiều nghề, đời sống ngày càng văn minh.
Lời kết
Prô-mê-tê và loài người là câu chuyện ngắn nhưng chứa đựng cách người Hy Lạp cổ lí giải nguồn gốc con người và tấm lòng biết ơn của họ với ngọn lửa. Khi ôn tập, em cần nhớ xuất xứ (Nguyễn Văn Khỏa, Thần thoại Hy Lạp, tập 1), đặc trưng thần thoại, bố cục ba phần, phép tương phản giữa hai anh em thần và hình tượng Prô-mê-tê – vị thần của trí tuệ và lòng nhân ái.
Xem thêm:
- Soạn bài Prô-mê-tê và loài người (Chân trời sáng tạo)
- Prô-mê-tê và loài người: tóm tắt, phân tích ngắn gọn
- Thần Trụ Trời: cốt truyện, tóm tắt, bố cục
- Tác giả – tác phẩm Prô-mê-tê bị xiềng