Self help là tự giúp chính mình: tự tìm cách vượt qua khó khăn, sửa thói quen, nâng kỹ năng mà không dựa vào thầy hay chuyên gia hướng dẫn trực tiếp. Ở Việt Nam, từ này gần như đồng nghĩa với sách self-help, tức sách tự lực hay sách phát triển bản thân, như Đắc nhân tâm hay Tuổi trẻ đáng giá bao nhiêu. Đó là một dòng sách, cũng là một cách nghĩ về việc tự thay đổi.
| Nghĩa | Tự giúp mình cải thiện cuộc sống, tinh thần, công việc mà không cần người hướng dẫn chuyên môn |
| Gốc từ | Tiếng Anh: self (bản thân) + help (giúp) |
| Tên tiếng Việt | Sách tự lực, sách phát triển bản thân, sách tự trợ |
| Viết đúng | Self-help (có gạch nối); viết “self help” vẫn được hiểu |
| Chủ đề quen | Giao tiếp, thói quen, động lực, tiền bạc, tình cảm, cảm xúc |
Self help: tự mình kéo mình dậy
Từ điển và tài liệu tâm lý học tiếng Anh mô tả self-help là những nỗ lực tự định hướng, khác với việc được chuyên gia dẫn dắt, nhằm đối phó với các vấn đề trong cuộc sống. Người tự giúp mình dùng thông tin công khai như sách, bài giảng, ứng dụng, hoặc tham gia các nhóm hỗ trợ gồm những người cùng hoàn cảnh.
Tên gọi của cả dòng sách gắn với một cuốn sách cụ thể. Năm 1859, nhà văn người Scotland Samuel Smiles cho in cuốn Self-Help, kể chuyện những người tự vươn lên bằng sự chăm chỉ và bền bỉ. Cuốn sách bán rất chạy ở nước Anh thời đó, và về sau người ta gọi luôn những cuốn sách cùng tinh thần là sách self-help. Sang thế kỷ 20, dòng sách này nở rộ ở Mỹ với những cái tên như Dale Carnegie, tác giả cuốn mà người Việt quen gọi là cuốn Đắc nhân tâm.
Trong tiếng Việt, ít ai nói “tôi đang self help”. Người ta nói “đọc self-help”, “sách self-help”, “giọng văn self-help”, nên hiểu self help là gì thì hầu như phải hiểu cả dòng sách đi kèm.
Nhận ra một cuốn sách self-help
Không cần đọc hết cũng đoán được một cuốn sách thuộc dòng self-help hay không. Thường có vài dấu hiệu:
- Tựa sách nói thẳng với người đọc: có chữ “bạn”, “hãy”, “đừng”, hoặc một lời hứa như “thay đổi cuộc đời trong 30 ngày”.
- Nhiều câu chuyện, ít số liệu: mỗi chương mở bằng một mẩu chuyện về người thành công hay một bài học rút từ trải nghiệm của tác giả.
- Có bước làm cụ thể: danh sách việc cần làm, bài tập ghi chép, nguyên tắc dễ nhớ.
- Giọng văn khích lệ: đọc xong thấy hăng hái, tin rằng mình làm được.
Người đọc nhiều self-help cũng có những thói quen dễ nhận ra: gạch chân các câu “đắt”, chép trích dẫn lên trang cá nhân, lập kế hoạch dậy sớm. Đó không phải chuyện xấu; vấn đề chỉ đến khi đọc thay cho làm.
Self help khác sách tâm lý học ở chỗ nào?
Hai loại sách hay được xếp chung một kệ, nhưng viết theo hai lối khác hẳn.
| Tiêu chí | Sách self-help | Sách tâm lý học, khoa học phổ thông |
|---|---|---|
| Mục đích | Thúc người đọc hành động, thay đổi | Giải thích con người suy nghĩ, cảm nhận ra sao |
| Bằng chứng | Chủ yếu trải nghiệm, câu chuyện | Thí nghiệm, nghiên cứu, có trích nguồn |
| Giọng văn | Thân mật, khích lệ, nói với “bạn” | Trung tính, thận trọng hơn |
| Lời hứa | Thường rõ ràng, có khi quá đà | Ít hứa, hay kèm giới hạn của nghiên cứu |
Ranh giới này không cứng. Có những cuốn do nhà nghiên cứu viết theo lối self-help, dẫn nghiên cứu đầy đủ mà vẫn dễ đọc. Gần với self-help còn có trào lưu chữa lành trên mạng xã hội, nơi lời khuyên được rút gọn thành video vài chục giây.
Vì sao self-help hút người đọc, và mặt trái của nó?
Sức hút đến từ nhu cầu rất thật. Người trẻ ra trường, đi làm, yêu đương, gặp bế tắc mà không phải lúc nào cũng có người lớn để hỏi. Một cuốn sách vài chục nghìn đồng, nói đúng điều mình đang lo, cho cảm giác có người hiểu và có lối ra. Sách còn dễ đọc, đọc nhanh, đọc xong thấy có động lực ngay.
Mặt trái cũng được bàn nhiều trên báo chí. Một số bài viết chỉ ra mấy ngộ nhận phổ biến: tin rằng sách bán chạy là sách tốt, đọc xong thì quay sang trách người thân không chịu “làm theo sách”, hay mua hết cuốn này đến cuốn khác để giữ cảm giác hăng hái. Nhiều cuốn kể chuyện thành công một chiều, bỏ qua may mắn và hoàn cảnh, nhất là sách dạy làm giàu. Có cuốn còn mâu thuẫn với cuốn khác, nên đọc nhiều mà không chọn lọc thì càng rối.
Self-help hữu ích với những khó khăn thường ngày như quản lý thời gian hay cách nói chuyện. Còn khi nỗi buồn, lo âu kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng đến ăn ngủ, học hành, thì sách không thay được bác sĩ hay chuyên gia tâm lý; lúc đó nên tìm đến người có chuyên môn.
Một cách đọc vừa phải: mỗi cuốn chỉ chọn một điều để thử trong hai tuần, rồi mới đọc tiếp. Cuốn sách nào không còn gì để làm theo, thì nó đã xong việc của nó.
Self-help trên kệ sách và trong đời thật
Sách self help là gì?
Là sách hướng dẫn người đọc tự giải quyết vấn đề của mình và tự hoàn thiện, với các chủ đề như giao tiếp, thói quen, động lực, tiền bạc, các mối quan hệ. Tiếng Việt còn gọi là sách tự lực hay sách phát triển bản thân.
Self help có tác dụng không?
Có với người biết chọn sách và chịu làm theo từng chút một. Nếu chỉ đọc để thấy vui trong một buổi tối, hiệu quả thường mất đi sau vài ngày. Nên ưu tiên tác giả có chuyên môn và cuốn có dẫn nguồn rõ ràng.
Self-help có phải là “ngộ độc” sách không?
Không phải ai đọc self-help cũng “ngộ độc”. Chữ này chỉ những người đọc quá nhiều, tin tuyệt đối, rồi lấy sách làm thước đo để phán xét người khác. Đọc vừa đủ và đối chiếu với đời sống của mình thì self-help vẫn là một món ăn tinh thần.
Học sinh có nên đọc sách self-help?
Có thể đọc, nhất là các cuốn về thói quen học tập, quản lý thời gian. Nhưng nên đọc xen với văn học, lịch sử, khoa học để có nhiều góc nhìn; thói quen đọc sách lâu dài cần cả sách khiến mình suy nghĩ, không chỉ sách khiến mình hăng hái.