Quấy rối tình dục là lời nói, cử chỉ hay hành động mang tính chất tình dục nhắm vào một người mà người đó không mong muốn và không chấp nhận. Hiểu quấy rối tình dục nghĩa là gì không khó: điểm mấu chốt không nằm ở ý định “chỉ đùa thôi” của người làm, mà ở chỗ người bị nhắm tới thấy bị xúc phạm, khó chịu hay sợ hãi.
| Nghĩa ngắn | Hành vi có tính chất tình dục mà người kia không mong muốn, không chấp nhận |
| Hình thức | Bằng lời nói, bằng cử chỉ hay tiếp xúc cơ thể, bằng hình ảnh; trực tiếp hoặc qua mạng |
| Xảy ra ở | Trường học, nơi làm việc, phương tiện công cộng, trên mạng xã hội |
| Tiếng Anh | Sexual harassment |
Quấy rối tình dục: luật gọi tên thế nào?
Ở Việt Nam, định nghĩa rõ nhất nằm trong Bộ luật Lao động 2019, tại khoản 9 Điều 3. Diễn lại bằng lời thường: bất kỳ ai, nếu có lời nói hay hành động mang tính chất tình dục nhắm vào người khác ở chỗ làm, mà người kia không muốn và không chấp nhận, thì đó là quấy rối tình dục. Chỗ làm được hiểu rộng, gồm mọi nơi người lao động thật sự làm việc theo thỏa thuận hoặc theo sự phân công, kể cả chuyến công tác hay buổi tập huấn.
Định nghĩa ấy viết cho môi trường công sở, nhưng hai chữ then chốt của nó dùng được ở mọi nơi: không mong muốn và không chấp nhận. Ai làm cũng vậy, nam hay nữ, cấp trên hay bạn ngang hàng, người quen hay người lạ. Người bị quấy rối cũng có thể là bất kỳ ai, kể cả nam giới và trẻ em.
Nghị định 145/2020/NĐ-CP hướng dẫn bộ luật trên còn tách ra hai dạng. Một là kiểu “đổi chác”: gợi ý, đòi hỏi, ép buộc chuyện tình dục để đổi lấy một lợi ích như tăng lương, giữ việc. Hai là những hành vi không nhằm trao đổi gì nhưng làm cho môi trường xung quanh trở nên khó chịu, bất an với người bị nhắm tới.
Nhận ra qua những dấu hiệu nào?
Theo cách phân loại của nghị định nói trên, hành vi quấy rối tình dục có thể ở ba dạng. Phần dưới chỉ nêu ở mức khái quát để nhận biết:
- Bằng lời nói: lời bình phẩm, câu đùa, tin nhắn, cuộc gọi có nội dung hoặc ngụ ý tình dục, nói trực tiếp hay qua điện thoại, mạng xã hội đều tính.
- Bằng hành động: cử chỉ hoặc những lần chạm người có ý tình dục mà người kia không đồng ý.
- Không bằng lời: ngôn ngữ cơ thể gợi dục, cố ý cho xem hoặc gửi hình ảnh, tài liệu liên quan đến tình dục.
Có một phép thử đơn giản để tự hỏi: mình có muốn chuyện này không, mình có được quyền từ chối không, và khi mình tỏ ý không thích thì người kia có dừng lại không? Nếu câu trả lời là “không”, “không”, “không”, thì đó không còn là trêu đùa nữa. Cảm giác của chính mình là tín hiệu đáng tin: thấy bị xúc phạm, ngượng ngập, sợ gặp lại người đó, sợ đi học hay đi làm.
Một điều nên nhớ: im lặng không có nghĩa là đồng ý. Nhiều người im vì bất ngờ, vì sợ, vì người kia là cấp trên hay người lớn tuổi hơn.
Vì sao chuyện này xảy ra, và để lại gì?
Quấy rối tình dục hay xuất hiện ở chỗ có chênh lệch quyền lực: thầy với trò, sếp với nhân viên, người lớn với trẻ nhỏ, người đông với người lẻ loi. Người quấy rối dựa vào chỗ người kia khó lên tiếng. Bên cạnh đó còn có những quan niệm sai, như coi câu đùa tục là chuyện vui, cho rằng “con trai thì không bị quấy rối”, hay đổ lỗi cho cách ăn mặc của nạn nhân. Sự im lặng của người chứng kiến cũng khiến hành vi ấy lặp lại.
Tác động để lại không nhỏ. Người bị quấy rối có thể lo âu, mất ngủ, tự trách mình, học hành và làm việc sa sút, có khi muốn bỏ học hay nghỉ việc. Với tập thể, đó là một môi trường thiếu an toàn, nơi ai cũng dè chừng nhau.
Đặt cạnh xâm hại tình dục và lời trêu đùa
| Trêu đùa, khen ngợi bình thường | Quấy rối tình dục | Xâm hại tình dục | |
|---|---|---|---|
| Nội dung | Không mang ý tình dục | Lời nói, cử chỉ, hình ảnh mang tính tình dục | Hành vi tình dục nghiêm trọng hơn, xâm phạm thân thể |
| Ý muốn của người kia | Cả hai thoải mái, có thể đùa lại | Không mong muốn, không chấp nhận | Không đồng ý, bị ép buộc hoặc lợi dụng |
| Khi bị nhắc | Người nói dừng lại, xin lỗi | Thường lặp lại, chối là “đùa thôi” | Là tội phạm, cần báo ngay cơ quan chức năng |
Hai khái niệm sau có phần giao nhau, và với trẻ em, mọi hành vi mang tính tình dục từ người khác đều cần được báo cho người lớn tin cậy. Phần giải thích riêng có ở bài xâm hại tình dục và dấu hiệu nhận biết.
Quyền nói không và nơi tìm giúp đỡ
Không ai phải chịu đựng quấy rối để giữ hòa khí. Một số việc có thể làm:
- Nói không thật rõ nếu thấy an toàn: “Tôi không thích, dừng lại.” Rồi rời khỏi chỗ đó.
- Kể với người mình tin: bố mẹ, anh chị, thầy cô chủ nhiệm, bạn thân. Không cần đợi chắc chắn mới kể.
- Giữ lại bằng chứng: chụp màn hình tin nhắn, ghi lại thời gian, nơi xảy ra, người có mặt.
- Báo cho nơi có trách nhiệm: ban giám hiệu, người phụ trách nhân sự, công đoàn. Theo Bộ luật Lao động 2019, người lao động bị quấy rối tình dục tại nơi làm việc có quyền đơn phương nghỉ việc không cần báo trước, còn người quấy rối có thể bị sa thải nếu nội quy có quy định.
- Gọi số hỗ trợ: trẻ em và người lớn biết chuyện của trẻ có thể gọi 111, tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em, miễn phí, trực cả ngày lẫn đêm. Gặp nguy hiểm tức thời thì gọi 113 (công an).
Nếu sau chuyện đó bạn thấy lo sợ kéo dài, mất ngủ hay không muốn đến trường, hãy nhờ người lớn đưa đi gặp chuyên gia tâm lý hoặc phòng tư vấn học đường. Về số 111, bài tổng đài 111 dành cho trẻ em có hướng dẫn kỹ hơn.
Còn với người chứng kiến, câu nên nhớ là: một lời can “Bạn ấy không thích đâu, thôi đi” đúng lúc nhiều khi chặn được cả một chuỗi chuyện về sau.
Ranh giới giữa đùa và quấy rối
Quấy rối tình dục nghĩa là gì trong trường học?
Là những lời nói, hành vi mang tính tình dục mà học sinh không muốn nhận, từ bạn học hay bất kỳ ai trong trường. Bị gửi tin nhắn, hình ảnh nhạy cảm qua nhóm chat của lớp cũng thuộc dạng này.
Quấy rối tình dục qua mạng có tính không?
Có. Nghị định 145/2020 ghi rõ lời nói và hình ảnh có nội dung tình dục gửi qua điện thoại, phương tiện điện tử cũng là quấy rối. Hãy chặn tài khoản, lưu bằng chứng và báo người lớn hoặc nền tảng mạng xã hội.
Con trai có bị quấy rối tình dục không?
Có. Luật không phân biệt giới tính của người bị quấy rối hay người quấy rối. Nam giới cũng có quyền từ chối và được bảo vệ như nữ giới.
Bị quấy rối mà không dám kể thì sao?
Đó là cảm giác rất thường gặp, và lỗi không nằm ở bạn. Có thể bắt đầu bằng cách viết ra, nhắn cho một người mình tin, hoặc gọi 111 để được tư vấn trước khi quyết định làm gì tiếp.