Quán triệt là hiểu thấu đáo một nội dung đến nơi đến chốn, nắm chắc tinh thần của nó và thể hiện được trong việc làm. Đây là động từ Hán Việt mang màu trang trọng, gặp nhiều trong văn bản hành chính và các cuộc họp: quán triệt nội quy, quán triệt yêu cầu an toàn, quán triệt quy chế thi. Ngoài đời, người ta ít dùng từ này khi trò chuyện.
| Nghĩa | Hiểu thấu đáo và làm theo đầy đủ một nội dung đã được phổ biến |
| Gốc từ | Hán Việt 貫徹: quán (xâu qua, thông suốt) + triệt (suốt, thấu tới cùng) |
| Loại từ | Động từ, luôn cần một nội dung đi sau |
| Sắc thái | Trang trọng, thiên về văn bản hành chính, ít dùng trong khẩu ngữ |
Quán triệt từ sợi dây xâu tiền
Chữ quán (貫) thời xưa là sợi dây xâu tiền. Tiền đồng có lỗ ở giữa, người ta luồn dây qua từng đồng thành một xâu; một nghìn đồng xâu lại gọi là một quan. Từ hình ảnh ấy, chữ quán có thêm nghĩa xâu qua, thông suốt, không bị ngăn trở. Họ hàng gần là nhất quán (trước sau một mạch) và quán xuyến (lo liệu suốt mọi việc).
Chữ triệt (徹) nghĩa là suốt, thấu tới cùng. Ta gặp nó trong triệt để, nghĩa đen là thấu tới đáy, và thấu triệt, tức hiểu thấu hoàn toàn.
Ghép hai chữ, quán triệt là như sợi dây đi xuyên qua mọi đồng tiền, không sót đồng nào. Hiểu một văn bản theo kiểu quán triệt là hiểu từ ý đầu tới ý cuối, chứ không đọc lướt vài dòng in đậm. Thú vị là trong tiếng Trung và tiếng Nhật, cùng hai chữ 貫徹 lại nghiêng hẳn về nghĩa thực hiện cho triệt để; tiếng Việt thì đặt trọng tâm vào khâu hiểu thấu.
Hiểu thấu rồi mới làm theo
Mục từ quán triệt trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học ghi hai vế: hiểu thấu đáo, và thể hiện đầy đủ trong hoạt động, hành động. Wiktionary tiếng Việt cũng tách ra hai ý: nắm vững nội dung, và làm cho thông suốt.
Từ đó có hai cách dùng, khác nhau ở người được nhắc tới:
- Tự mình quán triệt: người làm hiểu cho thấu rồi làm theo. Tổ trực nhật đã quán triệt yêu cầu giữ vệ sinh lớp, không còn ai bỏ rác trong ngăn bàn.
- Quán triệt cho người khác: người phụ trách truyền đạt, giải thích kĩ để ai cũng nắm được. Trước kì thi, giáo viên chủ nhiệm quán triệt quy chế thi tới từng học sinh.
Ở cơ quan, “buổi quán triệt” là tên gọi quen của những cuộc họp phổ biến một văn bản mới, như quy định về an toàn lao động hay quy trình làm việc. Mục đích không dừng ở chỗ nghe cho biết, mà là để mọi người hiểu đúng và làm cùng một cách.
Thứ được quán triệt thường là một chủ trương chung, tức đường hướng hành động đã được tập thể hay cấp trên quyết định.
Quán triệt, phổ biến, nắm vững khác gì nhau?
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phổ biến | Truyền đạt để nhiều người cùng biết | phổ biến lịch thi |
| Quán triệt | Hiểu thấu đến cùng và thể hiện bằng việc làm | quán triệt nội quy phòng thí nghiệm |
| Nắm vững | Hiểu chắc một kiến thức, kĩ năng | nắm vững công thức |
| Thấu hiểu | Hiểu sâu, thường là hiểu lòng người | thấu hiểu nỗi vất vả của mẹ |
| Trái nghĩa | Hiểu lơ mơ, nửa vời, qua loa, làm cho có | đọc nội quy qua loa |
Phổ biến là bước đưa thông tin tới tai người nghe; quán triệt là bước làm cho thông tin ấy ngấm vào cách làm. Một nội quy có thể được phổ biến rất nhanh, nhưng nếu tuần sau học sinh vẫn quên đeo thẻ thì chưa thể gọi là đã quán triệt. Nghĩa của chữ thấu trong thấu hiểu khác cảm thông ra sao gần với chữ triệt, nhưng thấu hiểu thường dành cho con người, còn quán triệt dành cho một nội dung, một yêu cầu.
Cũng vì nặng phần thực hành, quán triệt hay đi chung với chuyện kỉ luật: hiểu nội quy rồi tự giác giữ, đúng như ý của giải nghĩa chữ kỉ luật. Còn hiểu đến đâu mới gọi là thấu thì có thể đọc thêm về các mức độ của nhận thức.
Ba câu dùng quán triệt đúng chỗ
- Trước chuyến dã ngoại, cô giáo quán triệt ba điều: đi theo nhóm, không tự ý xuống nước, giữ điện thoại liên lạc.
- Đội bóng đã quán triệt lối chơi phòng ngự, nên cả trận không ai bỏ vị trí.
- Công ty mở buổi quán triệt quy định mới về bảo mật dữ liệu cho nhân viên.
Lỗi hay gặp nhất là bỏ mất phần nội dung, viết thành “quán triệt học sinh”. Học sinh không phải thứ để quán triệt; nội quy mới là thứ được quán triệt, và nó được quán triệt tới học sinh. Thêm chữ “tới” hoặc “cho” vào là câu đứng vững.
Quán triệt trong lớp học, cơ quan và văn bản
Quán triệt nghĩa là gì trong văn bản hành chính?
Là yêu cầu người nhận văn bản đọc kĩ, hiểu đúng tinh thần và tổ chức làm theo. Câu “đề nghị các đơn vị quán triệt” nghĩa là phải phổ biến cho người của mình nắm rõ và thực hiện, chứ không chỉ lưu văn bản.
Quán triệt và triển khai khác nhau thế nào?
Quán triệt lo phần hiểu cho thấu, triển khai lo phần đem ra làm trên thực tế. Thường thì quán triệt đi trước: mọi người hiểu thống nhất rồi mới bắt tay vào triển khai.
Quán triệt tiếng Anh là gì?
Không có một từ tương ứng hoàn toàn. Tùy câu, có thể dịch là thoroughly understand (hiểu thấu), fully grasp, hoặc khi nhấn vào việc làm theo thì dùng implement thoroughly.
Viết quán triệt hay quáng triệt?
Viết quán triệt, chữ quán có dấu sắc và kết thúc bằng n, cùng chữ với nhất quán. “Quáng” là chữ trong quáng gà, quáng mắt, không liên quan.