Phân tích Thơ duyên (học sinh giỏi đạt điểm cực cao)

Đề bài: Phân tích bài thơ “Thơ duyên” của Xuân Diệu.

Xuân Diệu đã viết về mùa xuân với tất cả sự say đắm, nồng nàn:

“… Tháng giêng ngon như một cặp môi gần…

… Hỡi xuân hồng, ta muốn cắn vào ngươi…”

Thi sĩ cũng đã đến với mùa thu trong bâng khuâng, man mác. Viết về mùa thu, Xuân Diệu có một lối nói riêng đầy thi vị, tứ thơ mới mẻ, cảm nhận tinh tế nhẹ nhàng cái hồn thu của đất trời quê hương xứ sở. “Thơ duyên” là một bài thơ thu độc đáo nhận diện cảnh thu, tình thu qua tâm hồn thơ mộng của một chàng trai đa tình và tài hoa lãng mạn.

“Thơ duyên” -một thi đề rất thơ. Cái “duyên” được thi sĩ nói đến là sự tương giao nhiệm mầu của vũ trụ, thiên nhiên và con người, trước hết là những chàng trai, cô gái “hồn xanh như ngọc bích”.

Một buổi chiều thu tuyệt đẹp – “chiều mộng” – êm ái, nhẹ nhàng như ru, tạo vật như đang “hoà thơ trên nhánh duyên”. Nhành cây mềm mại đung đưa duyên dáng theo làn gió thu nhẹ giữa sương khói tà dương. “Con gió xinh thì thào trong lá biếc” (“Vội vàng”). Cả một trời thu “nơi nơi động tiếng huyền”. Tiếng nhạc, tiếng đàn du dương, dịu ngọt như ru hồn người vào cõi mộng. Tiếng gió hoà điệu với tiếng chim ríu rít. Trên ngọn me “cặp chim” vừa chuyền cành vừa hót, biết bao âu yếm và yêu thương.

Bài thơ này xuất hiện trong sgk ngữ văn 10 với những phân tích sâu sắc về nghệ thuật miêu tả cảnh thu. Cây me cũng như cây sấu là hình ảnh thân thuộc của đường phố cổ Hà Nội. Ta như được sống lại phố cũ yêu thương của đất Tràng An hơn nửa thế kỉ trước:

“Chiều mộng hoà thơ trên nhánh duyên,

Cây me ríu rít cặp chim chuyền.

Đổ trời xanh ngọc qua muôn lá,

Thu đến – nơi nơi động tiếng huyền”.

Cảnh thu có gió reo, chim hót. Còn có trời thu xanh trong, đẹp như ngọc; tất cả màu xanh ấy của trời thu như “đổ” xuống, như tràn qua muôn lá. cỏ cây ánh ngời lên sắc ngọc với trời thu. Sắc ngọc ấy ai có thể quên? Sau này, thi sĩ Hàn Mặc Tử cũng viết trong bài “Đây thôn Vĩ Giạ”: “Vườn ai mướt quá xanh như ngọc”… Màu ngọc của lá cũng là sắc thu làm nên cái hồn thu.

Khổ một nói đến gió, cây và cặp chim chuyền – cảnh vật hoà hợp tương giao, gắn bó; cái “duyên” ấy được cảm nhận qua tâm hồn thi sĩ hào hoa, đa tình. Khổ hai nói về con đường và trái tim “rung động nỗi thương yêu”. “Nhỏ nhỏ”… “xiêu xiêu”… “lả lả”- bấy nhiêu nét vẽ tinh tế hiện lên trên một gam màu vàng nhạt của ngày thu tàn “nắng trở chiều”. Hồn thu của bức tranh quê gợi một nỗi buồn đẹp. “Buổi ấy”, trái tim “ta” xao xuyến, “rung động” một tình thu. Thi sĩ đi giữa đất trời, lắng nghe tiếng đập nhẹ của con tim, tâm hồn rộng mở giao hoà với vạn vật, với con người, một thiếu nữ đang nhẹ bước trên đường:

“Con đường nhỏ nhỏ gió xiêu xiêu

Lả lả cành hoang, nắng trở chiều;

Buổi ấy lòng ta nghe ý bạn

Lần đầu rung động nỗi thương yêu”.

“Em” và “anh” cùng dạo bước trên đường. “Em” bước đi “điềm nhiên” trông tự nhiên, hồn nhiên, duyên dáng. Anh cũng đang say sưa ngắm cảnh đất trời, bước chân “lững đững” – thong thả, ung dung. Cuộc ngẫu gặp của đôi lứa thanh tân, tưởng “vô tâm” mà hình như đã có cái “duyên” trời sắp sẵn. Chẳng hò hẹn gì mà nhiều bâng khuâng!

“Em bước điềm nhiên không vướng chân

Anh đi lững thững chẳng theo gần”.

Cặp câu song hành bình đối nhiều ý vị. “Anh với em” đẹp như một cặp vần trong “bài thơ dịu”. Cặp vần ấy ngân lên “rung động nỗi thương yêu”. Một so sánh độc đáo nói lên cái “duyên” lứa đôi:

“Vô tâm – nhưng giữa bài thơ dịu,

Anh với em như một cặp vần”.

Cảnh vốn đẹp, giờ thêm người đẹp, sự giao hoà, giao cảm càng muôn phần tăng lên. Sắc thu trong sáng, tình thu thanh khiết mơ màng. Bức tranh thu được dệt thêu bằng cái duyên của sự sống và một tình yêu rạo rực, xôn xao. Đúng như nhà văn Hoài Thanh đã nhận xét: “Xuân Diệu say đầm cảnh trời… khi vui, khi buồn đều nồng nàn, da diết..”.

Khổ bốn nói về cảnh thu trên một không gian rộng và lạnh. Một áng mây chiều và một cánh cò thân thuộc của đồng quê. Không phải là mây xám. Cũng không phải “Mây trắng nghìn năm bay chơi vơi” (“Hoàng Hạc lâu” – Thôi Hiệu). Mà là mây biếc, mây tuyệt đẹp. Hai chữ “về đâu” đầy gợi cảm, cảnh vừa thực vừa mộng, gợi nhiều man mác, bâng khuâng.

Trong soạn văn 10 Chân trời sáng tạo, câu thơ “Con cò trên ruộng cánh phân vân” được phân tích như một sáng tạo rất độc đáo của Xuân Diệu. Hình tượng thơ này là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa phong vị Đường thi và Thơ mới. Hình ảnh “cánh phân vân” đặc tả dáng cò đang lững lờ đôi cánh, không biết là con cò bay cao hay bay thấp, bay gần hay bay xa, bay lên hay đậu xuống.

Chiều thu tàn, bầu trời như trải rộng thêm ra. Cảm nhận ấy được diễn tả qua hai câu thơ tuyệt bút:

“Chim nghe trời rộng giang thêm cánh,

Hoa lạnh chiều thưa sương xuống dần”.

Lấy cái hữu hạn, cô đơn, bé nhỏ (cánh chim) để diễn tả cái vô hạn, mênh mông (bầu trời) là một nét tài hoa. “Chim nghe…” – sự chuyển hoá cảm giác đầy thi vị. Cánh chim nhỏ nhoi, bay miết, in dáng trên nền trời chiều bao la. Hoàng hôn buông xuống, sương thu chớm lạnh. Hoa khép cánh dần…

Thời gian nhẹ nhàng trôi “bước thu êm”. Tâm hồn thi nhân dào dạt tình thương mến. Chan hoà cùng đất trời, tạo vật. Mọi tâm hồn sẽ tự tìm đến với nhau và “thắm lại”(Xuân Hương). Cần chi băng nhân? Nhà thơ khe khẽ reo lên: “Lòng anh thôi đã cưới lòng em”. Phải chăng ý câu thơ này: “Anh đã phải lòng em” như có người đã hiểu?

“Thơ duyên” đã tồn tại hơn nửa thế kỉ mà vẫn “duyên” vẫn đẹp. Bởi lẽ cảnh thu tuyệt đẹp, thơ mộng. Tình thu trong sáng, bâng khuâng. Từ chùm thơ thu của Nguyễn Khuyến đến “Thơ duyên”, hơn bao giờ hết ta cảm nhận sâu sắc rằng, “Xuân Diệu mới nhất trong các nhà thơ mới”. Cảnh sắc nên thơ. Con người trong thơ trẻ trung và đa tình, mơ mộng và duyên dáng. Chim đã có đôi, có cặp rồi, cho nên “Lòng anh thôi đã cưới lòng em” vậy. Duyên đôi lứa cũng là duyên bạn bầy. ‘Thơ duyên” là một bài thơ 1 tình của Xuân Diệu. Trong tuyển tập “100 bài thơ tình”, “Thơ duyên” mang vẻ đẹp một “hoa khôi” sáng giá.

Xem thêm:

• Tác giả – tác phẩm: Thơ duyên, Ngữ Văn lớp 10 Chân trời sáng tạo
• Tác giả – tác phẩm: Chiếc lá đầu tiên, Ngữ Văn lớp 10 Chân trời sáng tạo
• Tác giả – tác phẩm: Xuân về, Ngữ Văn lớp 10 Chân trời sáng tạo