Phân tích Đức tính giản dị của Bác Hồ (Phạm Văn Đồng) – Dàn ý + 5 bài văn mẫu hay nhất

Mỗi người cầm bút viết về Bác Hồ lại chọn một góc nhìn riêng. Phạm Văn Đồng, người học trò đã sống và làm việc bên Bác nhiều chục năm, chọn nói về một phẩm chất rất đời thường mà cũng rất lớn lao: sự giản dị. Đoạn văn mang tên Đức tính giản dị của Bác Hồ, lấy từ bài diễn văn ông trình bày năm 1970, vì thế vừa là một bài nghị luận chặt chẽ, vừa là lời tưởng nhớ chân thành.

Ngay câu mở đầu, tác giả nêu thẳng vấn đề: ở Bác có sự nhất quán giữa “đời hoạt động chính trị lay trời chuyển đất” và đời thường “vô cùng giản dị và khiêm tốn”. Hai vế tưởng như trái ngược lại hòa làm một trong một con người, và chính điều ấy khiến tác giả thốt lên rằng đó là điều lạ lùng, kì diệu.

Để chứng minh, Phạm Văn Đồng đưa ra những dẫn chứng mà ai cũng biết. Mâm cơm của Bác chỉ có dăm món, ăn xong bát sạch, thức ăn thừa được xếp gọn – một việc nhỏ nhưng cho thấy Bác trân trọng công sức người lao động và người phục vụ. Ngôi nhà sàn chỉ vài phòng, đầy gió và nắng, khiến người viết phải trầm trồ về một cuộc sống “thanh bạch và tao nhã biết bao”. Bác làm việc không nghỉ, việc gì tự làm được thì không nhờ ai.

Không dừng ở đó, tác giả còn giải thích để người đọc hiểu đúng: Bác không sống khổ hạnh, mà giản dị vì gắn bó với cuộc sống gian khổ của nhân dân; vật chất đơn sơ đi cùng một tâm hồn giàu có. Cuối cùng, ông chỉ ra Bác nói và viết cũng mộc mạc để dân “hiểu được, nhớ được, làm được”, và những chân lí giản dị ấy đã trở thành “sức mạnh vô địch”.

Bằng lí lẽ chặt chẽ, dẫn chứng chân thực và lời văn tha thiết, văn bản giúp người đọc thêm kính yêu Bác. Với học sinh chúng em, bài học rút ra rất gần gũi: sống giản dị, tiết kiệm, khiêm tốn không làm con người nhỏ bé đi, mà khiến họ đáng quý hơn.

Trong kho tàng những trang viết về Bác Hồ, các bài nói và bài viết của Phạm Văn Đồng có một vị trí đặc biệt. Ông là nhà cách mạng, vị Thủ tướng lâu năm của nước ta, đồng thời là người học trò được ở gần Bác trong những năm tháng quan trọng nhất của dân tộc. Trang văn mang tên Đức tính giản dị của Bác Hồ, lấy từ bài diễn văn ông trình bày nhân dịp tròn 80 năm ngày Bác ra đời, là một văn bản nghị luận mẫu mực, khắc họa một nét đẹp tiêu biểu trong nhân cách Hồ Chí Minh.

Văn bản mở ra bằng một nhận định khái quát. Theo tác giả, điều cần làm rõ hơn cả là sự thống nhất giữa “đời hoạt động chính trị lay trời chuyển đất” và đời thường “vô cùng giản dị và khiêm tốn” của Bác. Cụm từ lay trời chuyển đất gợi tầm vóc lớn lao của một người đã dẫn dắt dân tộc làm nên những biến đổi của lịch sử; đặt bên cạnh là một nếp sống đời thường giản dị. Hai vế đối lập ấy không loại trừ nhau mà thống nhất, làm nên vẻ đẹp hài hòa của Bác. Tác giả bổ sung rằng suốt sáu mươi năm bôn ba nhiều nơi, giữa bao sóng gió, Bác vẫn giữ trọn phẩm chất trong sáng của người chiến sĩ. Những từ ngữ như lạ lùng, kì diệu cho thấy tác giả không chỉ nhận xét mà còn bày tỏ lòng thán phục.

Phần tiếp theo là phần chứng minh, cũng là phần giàu sức thuyết phục nhất. Tác giả mở bằng một câu khái quát: mọi người đều biết Bác giản dị ở “bữa cơm, đồ dùng, cái nhà, lối sống”. Sau đó, ông lần lượt đi vào từng phương diện. Về bữa ăn, Bác chỉ dùng vài món đơn sơ, ăn gọn gàng, không vương vãi, xong bữa còn thu dọn phần thức ăn thừa ngăn nắp. Ngay sau dẫn chứng, tác giả đưa lời bình: qua việc nhỏ ấy, ta thấy Bác quý mồ hôi người làm ra hạt gạo và trân trọng người phục vụ biết bao. Như vậy, sự giản dị trong ăn uống không chỉ là tiết kiệm mà còn là đạo đức, là tình thương người.

Về nơi ở, ngôi nhà sàn của Bác chỉ có vài phòng, nhưng lúc nào cũng lộng gió, đầy ánh sáng, thoang thoảng hương hoa vườn. Tác giả khéo đặt hình ảnh ngôi nhà nhỏ bên cạnh tâm hồn lớn của Bác, rồi kết lại bằng một câu cảm thán ngợi ca cuộc sống “thanh bạch và tao nhã biết bao”. Giản dị ở đây không nghèo nàn mà thanh cao, gần gũi với thiên nhiên.

Về công việc, Bác làm việc suốt đời, suốt ngày, từ những việc trọng đại như giải phóng đất nước đến những việc thường ngày như chăm cây trong vườn, gửi thư hỏi han đồng chí, trò chuyện với thiếu nhi miền Nam, ghé thăm nơi ở của công nhân. Phép liệt kê cho thấy một con người bận rộn mà chu đáo với tất cả mọi người. Việc gì tự làm được Bác không cần người giúp, nên số người phục vụ quanh Bác rất ít. Chi tiết Bác đặt cho những người ấy những cái tên ghép lại thành câu Trường kì kháng chiến nhất định thắng lợi vừa thân tình, vừa cho thấy ý chí chiến đấu luôn thường trực trong Người.

Đến phần (3), tác giả chuyển sang giải thích và bình luận. Ông lường trước một cách hiểu sai: có người sẽ nghĩ Bác sống “khắc khổ theo lối nhà tu hành” hay thanh cao xa đời như một ẩn sĩ. Tác giả bác bỏ điều đó và chỉ ra nguyên nhân thật sự: Bác sống thanh bạch vì Người sống giữa cuộc đấu tranh gian khổ của quần chúng, chia ngọt sẻ bùi với nhân dân. Từ đây, ông khẳng định cuộc sống vật chất đơn sơ của Bác đi liền với một tâm hồn giàu có, với những suy nghĩ và tình cảm đẹp đẽ. Đó là lối sống văn minh, một tấm gương cho thế giới. Nhờ phần này, ta nhìn thấy chiều sâu của lối sống ấy: nó là một lựa chọn có ý thức của một nhân cách lớn.

Phần cuối mở rộng vấn đề sang lời nói và bài viết. Bác nói, viết giản dị vì muốn quần chúng “hiểu được, nhớ được, làm được”. Tác giả dẫn câu nói nổi tiếng “Không có gì quý hơn độc lập, tự do!” và lời khẳng định non sông Việt Nam là một khối không thể chia cắt – những câu ngắn gọn mà ai cũng thuộc. Lời bình cuối bài cho thấy những chân lí giản dị ấy, khi đã thấm vào trái tim và khối óc của hàng triệu người, trở thành “sức mạnh vô địch”, thành chủ nghĩa anh hùng của cả dân tộc. Câu kết vì thế nâng sự giản dị từ một nét tính cách lên thành một sức mạnh lịch sử.

Về nghệ thuật, văn bản có bố cục mạch lạc, đi từ khái quát đến cụ thể, từ đời sống vật chất đến đời sống tinh thần rồi đến lời nói, bài viết. Tác giả phối hợp nhuần nhuyễn chứng minh với bình luận và giải thích. Dẫn chứng chọn lọc, chân thực, phần nhiều là những điều chính người viết được chứng kiến. Giọng văn trang trọng nhưng ấm áp, chan chứa lòng kính yêu.

Đức tính giản dị của Bác Hồ đã khắc họa thành công một vẻ đẹp tiêu biểu ở Bác: vừa giản dị vừa vĩ đại, bình thường mà phi thường. Đọc văn bản, em hiểu rằng giản dị không phải là sự thiếu thốn, mà là biểu hiện của một tâm hồn biết đủ, biết thương người và biết sống vì những điều lớn lao. Đó là bài học mà mỗi chúng ta cần học tập suốt đời.

Một bài văn nghị luận hay không chỉ nhờ vấn đề đúng đắn mà còn nhờ cách lập luận khiến người đọc tin và cảm. Trang văn Phạm Văn Đồng viết về cách Bác sống đạm bạc là một ví dụ tiêu biểu. Đọc kĩ đoạn trích, ta thấy sức thuyết phục của nó đến từ cách nêu vấn đề, cách chọn dẫn chứng, cách xen lời bình và cách mở rộng vấn đề.

Trước hết, vấn đề được nêu thẳng và cô đọng. Tác giả không mở đầu bằng những lời dẫn dắt dài dòng mà đi thẳng vào điều cần nói: sự thống nhất giữa “đời hoạt động chính trị lay trời chuyển đất” với đời thường “vô cùng giản dị và khiêm tốn”. Câu văn dùng phép đối giữa cái phi thường và cái bình thường, nhờ vậy làm nổi bật vẻ đẹp hài hòa ở Bác. Câu tiếp theo mở rộng theo chiều thời gian và không gian: sáu mươi năm, nhiều nơi trên thế giới. Chỉ hai câu mà luận điểm bao trùm toàn bài đã rõ ràng.

Thứ hai là cách chọn và sắp xếp dẫn chứng. Ở phần (2), tác giả mở bằng một câu khái quát dạng liệt kê – “bữa cơm, đồ dùng, cái nhà, lối sống” – rồi triển khai lần lượt từng ý, như một dàn bài thu nhỏ. Dẫn chứng nào cũng cụ thể, gần gũi, có thể kiểm chứng: những món ăn đơn sơ, chiếc bát sạch sau bữa ăn, ngôi nhà sàn vài phòng, những công việc hằng ngày. Đặc biệt, người đưa dẫn chứng là người từng sống bên Bác, nên lời kể có độ tin cậy cao. Việc chọn những chi tiết nhỏ, đời thường cũng là một dụng ý: muốn nói về sự giản dị, không gì thuyết phục hơn những việc giản dị.

Thứ ba là lời bình xen kẽ giàu cảm xúc. Tác giả không để dẫn chứng đứng một mình. Sau bữa cơm là lời bình về lòng quý trọng người lao động; sau ngôi nhà sàn là câu cảm thán về cuộc sống “thanh bạch và tao nhã biết bao”. Những lời bình ấy giúp người đọc thấy ý nghĩa đằng sau sự việc, đồng thời truyền cảm xúc kính yêu của người viết sang người đọc. Lí lẽ vì thế không khô khan mà ấm áp.

Thứ tư là thao tác phản bác và giải thích ở phần (3). Tác giả đoán trước một cách hiểu lệch: giản dị đồng nghĩa với sống “khắc khổ theo lối nhà tu hành”. Ông bác bỏ ý kiến đó và giải thích nguyên nhân: Bác giản dị vì sống giữa cuộc đấu tranh của nhân dân. Rồi ông bình luận về sự hòa hợp giữa vật chất đơn sơ và tâm hồn phong phú. Thao tác này giúp bài viết đi từ bề mặt hành vi xuống tận bản chất, khiến lập luận sâu sắc hơn.

Cuối cùng là cách mở rộng và kết thúc vấn đề. Bằng một câu chuyển tiếp tự nhiên, tác giả đưa người đọc từ đời sống sang cách nói, cách viết của Bác. Lí do được nêu rõ – để dân “hiểu được, nhớ được, làm được” – rồi đến dẫn chứng là câu nói “Không có gì quý hơn độc lập, tự do!”. Câu kết khẳng định chân lí giản dị là “sức mạnh vô địch”, nâng giá trị của sự giản dị lên tầm vóc dân tộc và thời đại. Kết thúc như vậy vừa khép lại vấn đề, vừa để lại dư âm.

Có thể nói, nghệ thuật nghị luận mà Phạm Văn Đồng thể hiện ở đây là lí và tình hòa quyện vào nhau. Lí lẽ chặt chẽ, dẫn chứng xác thực khiến người đọc tin; lời bình tha thiết khiến người đọc cảm. Đó cũng là bài học quý cho chúng em khi viết văn nghị luận: luận điểm rõ, dẫn chứng chọn lọc và lời bình xuất phát từ cảm xúc thật.

Ở bài viết của Phạm Văn Đồng, phần (2) là đoạn văn dài nhất và cũng là đoạn để lại nhiều ấn tượng nhất. Ở đây, Phạm Văn Đồng không bàn suông về sự giản dị mà đưa người đọc vào những khoảnh khắc rất đời thường trong cuộc sống của Bác: bữa ăn, ngôi nhà, một ngày làm việc.

Đoạn văn mở đầu bằng một câu khẳng định đầy tự tin: con người và nếp sống bình dị của Bác ra sao thì ai cũng rõ, đó là “bữa cơm, đồ dùng, cái nhà, lối sống”. Cách nói gộp tất cả chúng ta vào một ấy kéo người đọc vào cùng một trải nghiệm chung, khiến những điều sắp kể trở nên đáng tin ngay từ đầu.

Dẫn chứng đầu tiên là bữa cơm. Mâm cơm thường ngày của Bác chỉ dăm món đạm bạc. Bác ăn cẩn thận, chẳng để vương hạt cơm nào; ăn xong, bát sạch trơn, phần thức ăn thừa được xếp gọn gàng. Đó là những việc nhỏ đến mức nhiều người có thể bỏ qua, nhưng tác giả dừng lại để bình: qua đó, ta hiểu Bác quý kết quả lao động và thương người phục vụ. Hạt cơm là mồ hôi của người nông dân; mâm bát gọn gàng là sự thương người dọn dẹp. Giản dị ở Bác vì vậy gắn với lòng nhân ái.

Dẫn chứng thứ hai là ngôi nhà sàn. Ngôi nhà chỉ có vài phòng, nhỏ bé so với cương vị của một vị Chủ tịch nước. Thế nhưng tác giả không miêu tả sự chật chội mà nhấn vào gió, ánh sáng và hương thơm của hoa vườn. Hình ảnh ngôi nhà lộng gió được đặt cạnh tâm hồn Bác cũng lộng gió thời đại, tạo một liên tưởng đẹp: nơi ở nhỏ mà tầm nhìn lớn. Câu cảm thán khép lại dẫn chứng – một cuộc sống “thanh bạch và tao nhã biết bao” – là tiếng lòng ngưỡng mộ của người viết.

Dẫn chứng thứ ba là công việc. Tác giả dùng phép liệt kê dài: việc lớn của cả dân tộc, rồi chuyện vun vườn cây, viết thư thăm một người đồng chí, trò chuyện với các cháu từ miền Nam ra, ghé khu nhà ở của công nhân. Nhịp câu dồn dập gợi một con người không lúc nào ngơi tay, quan tâm đến mọi việc lớn nhỏ. Bác tự làm những gì mình làm được, nên người giúp việc chỉ đếm trên đầu ngón tay. Chi tiết Bác đặt tên cho họ để ghép thành khẩu hiệu kháng chiến vừa dí dỏm, vừa cho thấy tinh thần chiến đấu luôn có mặt trong từng điều nhỏ của đời sống.

Điều đáng chú ý là cách viết của tác giả trong đoạn này. Mỗi dẫn chứng đều đi kèm một lời bình hoặc một câu cảm xúc, khiến đoạn văn vừa có tính chứng minh, vừa có chất trữ tình. Dẫn chứng không nhiều nhưng tiêu biểu, lại là những điều người viết đã tận mắt thấy, nên sức thuyết phục rất lớn.

Phần (2) đã cho ta thấy Bác Hồ giản dị một cách tự nhiên, không phải vì hoàn cảnh bắt buộc mà vì đó là cách sống của Người. Đọc đoạn văn, em liên tưởng đến những việc nhỏ của mình: ăn hết phần cơm, cất gọn đồ dùng, tự làm việc của mình. Học tập Bác, có lẽ nên bắt đầu từ chính những việc nhỏ như thế.

Có những phẩm chất càng ít phô bày lại càng tỏa sáng. Giản dị chính là một phẩm chất như thế. Khi viết về Bác vào dịp tròn 80 năm ngày Người ra đời, Phạm Văn Đồng đã chọn nói về sự giản dị, như thể muốn nhắc rằng tầm vóc của Bác không chỉ hiện ra trong những trang sử lớn, mà còn trong bát cơm, căn nhà, lời nói hằng ngày. Trang văn mang tên Đức tính giản dị của Bác Hồ vì thế không chỉ là một bài nghị luận về đạo đức mà còn là một cách nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa giản dị và vĩ đại.

Ngay từ đầu, tác giả đặt hai phạm vi tưởng như cách xa nhau vào cùng một câu: “đời hoạt động chính trị lay trời chuyển đất” và đời thường “vô cùng giản dị và khiêm tốn”. Điều tác giả muốn làm nổi bật không phải là từng vế riêng lẻ mà là sự nhất quán giữa chúng. Ở nhiều người, quyền lực và danh vọng thường kéo theo sự xa hoa, cách biệt. Ở Bác thì ngược lại: càng làm những việc lớn, Bác càng gần gũi, khiêm nhường. Chính vì hiếm có, sự thống nhất ấy được tác giả gọi là lạ lùng, kì diệu.

Những dẫn chứng ở phần (2) cho thấy giản dị ở Bác không phải là một hình thức. Bác ăn uống đạm bạc nhưng lời bình của tác giả hướng ta về lòng trân trọng người lao động. Bác ở trong ngôi nhà sàn nhỏ nhưng tác giả lại thấy ở đó một cuộc sống “thanh bạch và tao nhã biết bao”. Bác tự làm mọi việc có thể, ít cần người phục vụ, và đối với những người giúp việc, Bác thân tình như với đồng chí. Mỗi chi tiết nhỏ đều mở ra một chiều sâu nhân cách: tiết kiệm vì thương dân, khiêm tốn vì coi mình là người bình thường giữa nhân dân, tự lập vì tôn trọng sức lao động của người khác.

Nhưng có lẽ đoạn văn sâu sắc nhất là phần (3), nơi tác giả lật lại vấn đề. Giản dị dễ bị hiểu nhầm thành khổ hạnh, thành sự tự hành xác của người tu hành hay sự xa lánh đời của bậc ẩn sĩ. Phạm Văn Đồng khẳng định Bác không như vậy. Bác sống thanh bạch vì Người sống hết mình với cuộc đấu tranh của nhân dân – không thể ăn sung mặc sướng khi đồng bào còn gian khổ. Và giản dị về vật chất lại làm nổi bật sự giàu có về tinh thần: một tâm hồn lộng gió thời đại, những ý nghĩ và tình cảm đẹp nhất. Ở điểm này, giản dị không còn là một thói quen sinh hoạt mà trở thành một quan niệm sống, một lựa chọn văn minh. Người càng giàu có bên trong thì càng ít cần phô bày bên ngoài.

Phần (4) đưa vấn đề lên một tầng cao hơn: sự giản dị khi nói và khi viết. Bác muốn dân “hiểu được, nhớ được, làm được”, nên lời Bác ngắn gọn, mộc mạc. Nhưng sự mộc mạc ấy chứa những chân lí lớn nhất của dân tộc, như “Không có gì quý hơn độc lập, tự do!”. Tác giả kết luận rằng chân lí giản dị, khi đi vào lòng hàng triệu người, sẽ thành “sức mạnh vô địch”, thành chủ nghĩa anh hùng của cả dân tộc. Đến đây, ta hiểu giản dị không làm Bác nhỏ lại; trái lại, chính sự giản dị giúp tư tưởng của Bác đến được với từng người dân, biến thành sức mạnh của cả dân tộc. Giản dị và vĩ đại không đối lập mà nâng đỡ nhau.

Thành công của văn bản còn đến từ chính người viết. Phạm Văn Đồng viết về Bác bằng con mắt của người trong cuộc, nên dẫn chứng chân thực, lời bình thấm đẫm tình cảm. Ông vừa chứng minh vừa bình luận, giải thích, lại biết lường trước và bác bỏ cách hiểu sai, khiến lập luận vừa chặt chẽ vừa sâu sắc. Thú vị hơn, văn bản nói về sự giản dị cũng được viết bằng một lối văn giản dị: câu chữ sáng rõ, dẫn chứng đời thường, không cầu kì hoa mĩ.

Hơn nửa thế kỉ đã trôi qua kể từ ngày bài diễn văn được đọc, nhưng thông điệp của nó vẫn còn nguyên giá trị. Trong một xã hội mà người ta dễ bị cuốn vào việc khoe khoang, chạy theo vẻ ngoài, tấm gương sống giản dị mà Bác để lại nhắc mỗi người trở về với những giá trị thật: sống đủ, sống tử tế, sống có lí tưởng. Với em, học tập Bác không cần điều gì lớn lao; đó có thể là ăn hết bát cơm, giữ gìn chiếc áo cũ, nói một lời dễ hiểu và chân thành. Bởi như văn bản đã cho thấy, chính những điều giản dị nhất đôi khi lại làm nên những con người vĩ đại nhất.

Kết luận

Khi viết bài phân tích Đức tính giản dị của Bác Hồ, em nên bám vào bốn phần của văn bản: vấn đề được nêu, các dẫn chứng về đời sống, lời giải thích về bản chất lối sống và cách nói, cách viết mộc mạc của Bác. Dẫn chứng nên ngắn, chọn đúng những cụm từ tiêu biểu, phần còn lại diễn đạt bằng lời của mình; đừng quên nhận xét về nghệ thuật lập luận và liên hệ bản thân ở kết bài.

Xem thêm:

• Phân tích Tinh thần yêu nước của nhân dân ta
• Soạn bài Tinh thần yêu nước của nhân dân ta
• Phong cách sáng tác của Hồ Chí Minh
• Mục lục Ngữ văn 7 Cánh diều