Ôn tập học kì II Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo (trang 114–117)

Nối nội dung ở cột A (1. Thơ thất ngôn bát cú luật Đường; 2. Thơ tứ tuyệt luật Đường; 3. Truyện lịch sử; 4. Văn bản giới thiệu một cuốn sách hoặc bộ phim; 5. Thơ trào phúng) với nội dung tương ứng ở cột B (làm vào vở).

Trả lời:

Lưu ý: B đã cho sẵn định nghĩa nên chỉ cần dò chữ khóa. Hai dòng c và đ chỉ khác nhau ở số câu (bốn và tám), rất dễ nối ngược.

Hoàn thành bảng sau để làm rõ một số đặc điểm của văn bản truyện (làm vào vở): cốt truyện đơn tuyến; cốt truyện đa tuyến; nhân vật chính; chi tiết tiêu biểu.

Trả lời:

Nêu một số đặc điểm của truyện lịch sử.

Trả lời:

• Đề tài: lấy từ lịch sử quốc gia, dân tộc, dòng họ hoặc cuộc đời danh nhân. Hai văn bản ở Bài 9 đều viết về những trận đánh giữ nước: Quang Trung phá quân Thanh, Trần Quốc Toản chuẩn bị đánh giặc Nguyên.
• Bối cảnh: thời điểm và nơi chốn gắn với một mốc lịch sử cụ thể (mùa xuân năm Kỷ Dậu, bến Bình Than…), được dựng lại sinh động để người đọc như sống trong thời đại ấy.
• Cốt truyện: dựa trên sự kiện có thật nhưng nhà văn được hư cấu thêm chi tiết, đối thoại, tâm trạng; có thể đơn tuyến hoặc đa tuyến.
• Nhân vật: có nhân vật lịch sử và nhân vật hư cấu; nhân vật lịch sử được khắc họa qua hành động, lời nói, giữ đúng tầm vóc đã ghi trong sử sách.
• Ngôn ngữ: mang sắc thái thời đại cũ: cách xưng hô (trẫm, khanh, hầu…), từ Hán Việt, tên quan chức, khí giới; lời kể trang trọng.

Giữa truyện cười và thơ trào phúng có điểm gì tương đồng và khác biệt? Em hãy trả lời dựa vào bảng sau (làm vào vở).

Trả lời:

II. Tiếng Việt (trang 115–116)

Cho đoạn trích truyện cười dân gian Con rắn vuông: người chồng đánh rút xuống lần nữa, nói con rắn dài đúng hai mươi thước; người vợ bò lăn ra cười: “Bề ngang hai mươi thước, bề dài hai mươi thước đúng. Thì ra là con rắn vuông bốn góc à?”. a. Theo em, câu “Thì ra là con rắn vuông bốn góc à?” có phải là câu hỏi tu từ không? Dựa vào đâu em nhận xét như vậy? b. Cho biết sắc thái nghĩa của các từ “ừ”, “nhé” trong đoạn trích. Trong giao tiếp, em có thể sử dụng các từ này với những đối tượng nào, trong những tình huống nào?

Trả lời:

a. Có, đây là câu hỏi tu từ. Người vợ không cần ai trả lời: chị đã thấy ngay chỗ vô lí khi bề ngang và bề dài đều hai mươi thước. Dấu hiệu nhận ra: câu đi liền sau tiếng cười (vợ bò lăn ra cười); từ thì ra là cho thấy người nói đã tự rút ra kết luận; hình ảnh con rắn vuông bốn góc không thể có thật. Câu hỏi được dùng để giễu cợt, vạch ra cái tật nói khoác của người chồng, cũng là chỗ bật ra tiếng cười của truyện.

b.

• Ừ (trong Ừ thôi, tôi nói thật nhé!): tiếng đáp tỏ ý chấp nhận, ở đây là chịu thua miễn cưỡng, phải lùi một bước. Chỉ dùng với người ngang hàng, thân thiết hoặc nhỏ tuổi hơn (bạn bè, anh chị em, vợ chồng); với thầy cô, ông bà, cha mẹ phải nói vâng, dạ.
• Nhé: từ tình thái cuối câu, tạo sắc thái thân mật, vừa khẳng định vừa như muốn người nghe đồng tình, tin mình. Dùng trong trò chuyện thân mật với người ngang hàng hoặc dưới mình (Mai mình đi thư viện nhé!); với người lớn tuổi nên đổi sang cách nói lễ phép hơn, chẳng hạn Con xin phép đi học ạ. Tránh dùng trong văn bản trang trọng.

Xác định biện pháp tu từ đảo ngữ trong đoạn thơ sau và nêu tác dụng của biện pháp này:

Đâu gió cồn thơm đất nhả mùi
Đâu ruồng tre mát thở yên vui
Đâu từng ô mạ xanh mơn mởn
Đâu những nương khoai ngọt sắn bùi?
(Tố Hữu, Nhớ đồng)

Trả lời:

Theo trật tự thường, từ để hỏi đâu đứng sau: gió cồn thơm… ở đâu?. Ở cả bốn dòng, nhà thơ đảo đâu lên đầu câu, trước sự vật được hỏi (gió cồn, ruồng tre, ô mạ, nương khoai). Cách đảo này, cộng với việc lặp đâu bốn lần, tạo nên chuỗi câu hỏi dồn dập như tiếng gọi tìm. Nó nhấn mạnh nỗi nhớ da diết của người tù với cánh đồng quê, khiến những hình ảnh bình dị (mùi đất, bóng tre, màu mạ, vị khoai sắn) hiện lên như điều quý giá đã mất, đồng thời làm câu thơ có nhịp ngân dài, khắc khoải.

Đọc câu sau (Nguyễn Quang Thiều, Tôi khóc những cánh đồng rau khúc) và thực hiện các yêu cầu: Nhưng có lẽ là tôi không thể nào bỏ đi cho dù là một hạt xôi nếp đẹp như một hạt ngọc và ngậy thơm làm vỏ dính trên chiếc bánh được. a. Câu trên thuộc kiểu câu kể, câu hỏi, câu khiến hay câu cảm? Dựa vào đâu em xác định như vậy? b. Xác định thành phần biệt lập có trong câu trên.

Trả lời:

a. Câu kể. Căn cứ: câu kết thúc bằng dấu chấm, không có từ để hỏi, từ cầu khiến (hãy, đừng, chớ…) hay từ cảm thán; mục đích là bày tỏ một suy nghĩ, một nhận định của người viết về chính mình (không nỡ bỏ đi dù chỉ một hạt xôi). Cấu trúc phủ định không thể nào… được vẫn nằm trong câu kể, gọi là câu kể phủ định.

b. Thành phần biệt lập: có lẽ là, thành phần tình thái, thể hiện sự phỏng đoán, mức độ tin cậy chưa tuyệt đối của người viết về điều mình nói. Bỏ đi thì nòng cốt câu không đổi, nhưng câu mất sắc thái ngập ngừng, tự vấn.

III. Viết (trang 116–117)

Điền vào bảng sau thông tin về các kiểu bài viết đã học ở học kì II (làm vào vở): bài văn phân tích một tác phẩm văn học; bài văn giới thiệu một cuốn sách; bài văn kể lại một chuyến đi hay một hoạt động xã hội.

Trả lời:

Đánh dấu vào ô Đúng, Sai tương ứng với các ý kiến dưới đây (làm vào vở); lí giải nếu sai.

Trả lời:

Mẹo: ý kiến nào có chữ tuyệt đối như phải, càng nhiều càng tốt, tùy ý, cần trực tiếp thì nên đọc kĩ, phần lớn là sai.

Đối với các kiểu bài viết của học kì II, có thể sử dụng các phương tiện phi ngôn ngữ hỗ trợ như thế nào để bài văn thêm sinh động, hấp dẫn?

Trả lời:

• Giới thiệu sách: ảnh bìa đặt ở đầu bài; một bảng nhỏ ghi thông tin xuất bản; sơ đồ quan hệ nhân vật nếu sách nhiều nhân vật.
• Kể chuyến đi, hoạt động xã hội: vài tấm ảnh tự chụp kèm chú thích thời gian, địa điểm; bản đồ lộ trình hoặc sơ đồ các chặng của hoạt động.
• Phân tích tác phẩm: ít dùng hình ảnh, nhưng có thể dùng bảng so sánh, sơ đồ bố cục bài thơ (đề – thực – luận – kết) để làm rõ luận điểm.
• Nguyên tắc chung: mỗi phương tiện phải liên quan trực tiếp tới nội dung, có chú thích, đặt gần đoạn văn tương ứng, không thay thế phần viết.

IV. Nói và nghe (trang 117)

Sưu tầm và giới thiệu với các bạn một số phương pháp ghi chép hiệu quả để nghe và tóm tắt nội dung thuyết trình của người khác.

Trả lời:

• Ghi từ khóa và kí hiệu: chỉ ghi danh từ, động từ chính; dùng mũi tên (→ dẫn đến), dấu cộng, dấu bằng, chữ viết tắt tự quy ước (VD: vb = văn bản, nv = nhân vật).
• Chia trang ba phần (cách Cornell): cột hẹp bên trái ghi câu hỏi, từ khóa; cột rộng bên phải ghi ý nghe được; dải dưới cùng viết ba – bốn dòng tóm tắt sau khi nghe xong.
• Sơ đồ tư duy: vấn đề chính ở giữa, mỗi ý lớn một nhánh; hợp với bài thuyết trình có nhiều ý song song.
• Đánh số theo dàn ý của người nói: chú ý các từ chuyển ý (thứ nhất, tiếp theo, cuối cùng) để đánh số, dễ dựng lại cấu trúc bài.

Sau buổi nghe, đối chiếu ghi chép với bạn bên cạnh rồi viết lại thành đoạn tóm tắt khi còn nhớ rõ.

Khi trình bày, giới thiệu về một cuốn sách, làm thế nào để bài trình bày được hấp dẫn, sinh động? Em hãy trả lời dựa vào bảng (cách trình bày – tác dụng; sách gợi ý: cầm theo cuốn sách và giới thiệu; mở đầu bằng trò chơi liên quan đến cuốn sách).

Trả lời:

Ghi lại các kinh nghiệm của bản thân sau khi thực hiện thảo luận ý kiến về một vấn đề của đời sống.

Trả lời:

• Chọn vấn đề gần gũi, có nhiều cách nhìn (ví dụ: học sinh có nên dùng điện thoại ở trường) thì buổi thảo luận mới sôi nổi.
• Mỗi thành viên chuẩn bị trước ít nhất một ý kiến và một ví dụ thật; không đến buổi thảo luận với tay trắng.
• Nói ngắn, đúng lượt; khi phản bác thì bắt đầu bằng việc ghi nhận điểm hợp lí của bạn.
• Người điều hành giữ thời gian, kéo cuộc trao đổi về đúng vấn đề khi bị lạc đề; thư kí ghi các ý đã thống nhất.
• Kết thúc bằng kết luận chung hoặc ghi rõ những điểm còn khác nhau, không cần ép mọi người cùng một ý.