Ôn tập học kì II Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo (trang 105–106)

Kẻ vào vở hai cột A, B theo mẫu dưới đây, sau đó nối tên thể loại ở cột A với đặc điểm phù hợp được nêu ở cột B; giải thích lí do bạn tạo ra các đường nối giữa hai cột A và B. (Cột A: Truyện thơ Nôm bình dân; Truyện ngắn; Truyện thơ Nôm bác học; Truyện thơ dân gian; Thơ có yếu tố tượng trưng; Truyện kí. Cột B gồm bảy đặc điểm.)

Trả lời:

Cột A có sáu thể loại, cột B có bảy đặc điểm. Thừa ra một ô là đặc điểm đầu tiên của cột B (“không có cốt truyện; giàu tính trữ tình và tính nhạc”): đó là nét chung của thơ trữ tình, đúng với thơ tượng trưng nhưng chưa phải chỗ phân biệt thơ tượng trưng với các kiểu thơ khác. Mẹo làm bài: nối trước những ô có “từ khoá” riêng (Nho học, miền núi, khuyết danh, giữa truyện và kí), ô còn lại sẽ tự lộ ra.

Nêu một số điểm khác biệt giữa truyện thơ dân gian và truyện thơ Nôm, minh hoạ bằng các dẫn chứng lấy từ các văn bản đã học.

Trả lời:

Hai thể loại cùng kể chuyện bằng thơ, cùng ưa đề tài tình yêu và số phận con người, nhưng đi ra từ hai môi trường rất khác nhau.

Nêu một số điểm nổi bật về con người, cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Nguyễn Du. Theo bạn, với Truyện Kiều, Nguyễn Du đã có những đóng góp gì trong việc phát triển thể loại truyện thơ Nôm của dân tộc?

Trả lời:

Con người và cuộc đời. Nguyễn Du (1765–1820), tên chữ Tố Như, hiệu Thanh Hiên, quê làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh. Ông sinh trong một gia đình đại quý tộc có truyền thống khoa bảng, nhưng mồ côi cha mẹ từ nhỏ. Tuổi trẻ gặp lúc nhà Lê – Trịnh sụp đổ, ông sống nhiều năm phiêu bạt, có thời gian về quê vợ ở Thái Bình rồi về Hồng Lĩnh. Sau 1802 ông ra làm quan với nhà Nguyễn, từng đi sứ Trung Quốc (1813–1814). Những năm long đong giúp ông hiểu tận cùng nỗi khổ của người dân và những kiếp người tài hoa bạc mệnh. Năm 2015, nhân dịp 250 năm ngày sinh, ông được UNESCO đưa vào danh sách kỉ niệm danh nhân văn hoá.

Sự nghiệp văn chương. Về chữ Hán, ông để lại ba tập thơ: Thanh Hiên thi tập, Nam trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục (bài Độc Tiểu Thanh kí đã học thuộc mảng này). Về chữ Nôm có Đoạn trường tân thanh (quen gọi Truyện Kiều, 3254 câu lục bát), Văn tế thập loại chúng sinh và một số bài khác. Tư tưởng xuyên suốt là chữ “tâm”: thương người, nhất là phụ nữ và người tài bị vùi dập.

Đóng góp của Truyện Kiều cho truyện thơ Nôm:

• Chuyển trọng tâm từ kể việc sang tả người. Dựa trên cốt truyện Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, Nguyễn Du lược bớt nhiều sự việc, dành chỗ cho nội tâm. Đoạn Trao duyên gần như không có hành động, chỉ có lời nói và những biến chuyển trong lòng Kiều.
• Nhân vật có tính cách riêng. Kiều, Hoạn Thư, Tú Bà, Sở Khanh mỗi người một giọng nói, một lối hành xử; cảnh Thuý Kiều hầu rượu Hoạn Thư – Thúc Sinh cho thấy cái ghen sâu sắc, có tính toán của Hoạn Thư.
• Đưa lục bát và tiếng Việt văn học lên đỉnh cao. Câu lục bát nhuần nhuyễn, kết hợp từ thuần Việt, thành ngữ, ca dao với điển cố Hán học; tả cảnh ngụ tình đạt độ tinh tế hiếm có.
• Nâng tầm tư tưởng. Từ một chuyện tình tài tử – giai nhân, tác phẩm trở thành tiếng kêu về số phận con người trong xã hội đồng tiền. Sau Truyện Kiều, truyện thơ Nôm có một chuẩn mực để các tác giả sau học theo.

Bạn hiểu thế nào là yếu tố tượng trưng trong thơ trữ tình? Theo bạn, đoạn thơ sau có yếu tố tượng trưng không? Dựa vào những dấu hiệu nào để khẳng định như vậy?

Này lắng nghe em khúc nhạc thơm
Say người như rượu tối tân hôn;
Như hương thấm tận qua xương tuỷ,
Âm điệu, thần tiên, thấm tận hồn.
(…bốn dòng tiếp theo xem SGK trang 106; Xuân Diệu, Huyền diệu)

Trả lời:

Yếu tố tượng trưng trong thơ trữ tình là cách nhà thơ không gọi thẳng tên cảm xúc mà để cho hình ảnh, âm thanh, màu sắc, hương vị gợi ra nó. Có ba dấu hiệu hay gặp: các giác quan “chuyển” sang nhau (nghe thấy mùi, ngửi thấy nhạc); hình ảnh mờ ảo, mang nhiều nghĩa, không chỉ một vật cụ thể; nhạc tính đậm, câu thơ như được viết để ngân lên hơn là để kể.

Đoạn thơ có yếu tố tượng trưng, nhận ra qua mấy dấu hiệu:

• Tương giao cảm giác. Khúc nhạc lại “thơm”, nghĩa là âm thanh mang mùi hương; tiếng nhạc làm “say” như rượu (vị giác) và “thấm tận qua xương tuỷ” như một thứ hương (xúc giác, khứu giác). Ở khổ sau, khúc nhạc còn có màu “hường”. Năm giác quan hoà vào một cảm giác duy nhất là say mê.
• Thế giới không có thật. “Du Dương” được viết hoa như tên một xứ sở. Nhạc dẫn người nghe vào một miền chỉ có trong mơ, nơi hoa “hiển hiện” và hương “phảng phất”: thấy mà như không thấy, có mà như không có.
• Nhạc tính. Câu bảy chữ, vần bằng gieo ở cuối các dòng 1, 2, 4 của mỗi khổ (thơm – hôn – hồn, hường – Dương – hương), nhiều thanh bằng; đọc lên nghe như tiếng đàn ngân chứ không như lời kể.
• Đối tượng thật sự là cái tôi. Đoạn thơ không tả một bản nhạc cụ thể; nó diễn tả trạng thái tâm hồn đang tan vào cái đẹp. Đó chính là chỗ thơ tượng trưng khác thơ tả cảnh thông thường.

Nêu một số điểm khác biệt chính giữa truyện và truyện kí.

Trả lời:

Nhận xét về cách sử dụng ngôi kể, điểm nhìn trong tác phẩm Tôi đã học tập như thế nào? (M. Go-rơ-ki) hoặc Xà bông “Con Vịt” (Trần Bảo Định).

Trả lời: (chọn Tôi đã học tập như thế nào?)

• Ngôi kể thứ nhất. Người kể xưng “tôi” là chính Go-rơ-ki (tên thật A. M. Pê-xcốp) nhìn lại thời thơ ấu và thiếu niên vất vả của mình. Ngôi kể này tạo cảm giác chân thật: người đọc nghe chuyện từ người trong cuộc.
• Hai điểm nhìn đan nhau. Có lúc câu chuyện hiện ra qua con mắt cậu bé Pê-xcốp ngày ấy, với nỗi sợ, niềm vui ngơ ngác (như lúc được Đức Giám mục Cri-xan-phơ hỏi han). Có lúc người kể là nhà văn đã trưởng thành, đứng từ hiện tại để bình giá: sách đã thay đổi mình ra sao.
• Người kể trò chuyện với người đọc. Những đoạn gọi “các bạn” cho thấy người kể bước ra khỏi kí ức, nói thẳng với độc giả, khiến văn bản mang dáng dấp một lời tâm sự, một lời khuyên về việc đọc.
• Hiệu quả. Cách kể ấy làm cho quan niệm về sách không thành bài giảng khô khan. Ta tin vì đã thấy cậu bé phải trả giá thế nào để được đọc.

Theo bạn, nhìn từ mối quan hệ với tác giả, người kể chuyện trong truyện ngắn khác với người kể chuyện trong truyện kí như thế nào? Chia sẻ cảm nhận hoặc ấn tượng sâu sắc nhất của bạn khi đọc một trong ba truyện ngắn: Chiều sương (Bùi Hiển), Muối của rừng (Nguyễn Huy Thiệp), Kiến và người (Trần Duy Phiên).

Trả lời:

Khác biệt. Ở truyện ngắn, người kể là một “vai” do tác giả dựng lên. Dù xưng “tôi” hay giấu mình ở ngôi thứ ba, người kể ấy không đồng nhất với tác giả: cậu bé xưng “cháu” trong Kiến và người không phải Trần Duy Phiên, lão Nhiệm Bình kể chuyện trong Chiều sương không phải Bùi Hiển. Trong truyện kí, người kể thường chính là tác giả, hoặc một nhân vật được đặt tên khác nhưng mang tiểu sử của tác giả (Tuấn trong Ngôi nhà tranh của cụ Phan Bội Châu ở Bến Ngự là bóng dáng Nguyễn Vỹ thời đi học). Vì vậy người đọc truyện kí đòi hỏi ở người kể sự trung thực với những gì đã xảy ra, còn với truyện ngắn ta chỉ đòi hỏi câu chuyện hợp lí trong thế giới của nó.

Cảm nhận về Muối của rừng. Ấn tượng nhất với tôi là khoảnh khắc ông Diểu quyết định tha cho con khỉ đực. Ông vào rừng với tâm thế người thợ săn, bắn trúng con khỉ bố và hăm hở đuổi theo. Nhưng chính cảnh khỉ cái liều mình quay lại đỡ chồng, khỉ con kêu thảm rồi rơi xuống vực, đã làm ông chùn tay. Không có lời giảng đạo đức nào; chỉ có một người đàn ông tự thấy xấu hổ trước một gia đình loài vật. Khi ông ra về, hoa tử huyền nở trắng rừng, thứ hoa mà dân gian coi là điềm lành. Nguyễn Huy Thiệp để thiên nhiên “đáp lễ” con người đúng lúc con người biết dừng lại. Đọc xong, tôi nghĩ nhiều về chữ “đủ”: cái giỏi của ông Diểu không phải là bắn trúng mà là biết bỏ súng xuống.

Kiểu bài viết (câu 8)

Lập bảng so sánh và chỉ ra những điểm tương đồng, khác biệt về yêu cầu trong cách viết giữa hai kiểu văn bản: – Văn bản nghị luận về một vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học và văn bản nghị luận về một tác phẩm văn học; – Báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên hoặc xã hội và thuyết minh có lồng ghép một hay nhiều yếu tố như miêu tả, tự sự, biểu cảm, nghị luận.

Trả lời:

Cặp thứ nhất

Cặp thứ hai

Tiếng Việt (câu 9)

Lập bảng tổng hợp những điểm đáng lưu ý về các tri thức tiếng Việt liên quan đến: – Đặc điểm, tác dụng của một số hiện tượng phá vỡ những quy tắc ngôn ngữ thông thường; – Đặc điểm và tác dụng của biện pháp tu từ đối; – Đặc điểm và tác dụng của biện pháp tu từ lặp cấu trúc; – Cách nhận biết và cách sửa một số kiểu lỗi về thành phần câu.

Trả lời: (ví dụ trong bảng là câu tự đặt để minh hoạ)

Viết đoạn văn (câu 10)

Viết đoạn văn (khoảng 200 – 300 chữ) về một trong hai nội dung sau: – Con người sẽ được gì, mất gì khi trở thành bạn với muôn loài? – Phải chăng “cái tôi” là một thế giới?

Trả lời: (đoạn tham khảo cho nội dung thứ hai, khoảng 260 chữ)

Mỗi người đều từng ngạc nhiên khi phát hiện ra rằng người bạn thân nhất của mình cũng có những góc mình chưa bao giờ biết. Điều đó cho thấy “cái tôi” đúng là một thế giới: rộng, có địa hình riêng, có những vùng sáng và những vùng chưa ai đặt chân tới. Thế giới ấy được làm nên từ kí ức, sở thích, nỗi sợ, ước mơ, cách mỗi người nhìn một buổi chiều mưa. Cùng nghe một bản nhạc, có người thấy vui, có người lại nhớ một người đã đi xa. Xuân Diệu trong Nguyệt cầm nghe tiếng đàn dưới trăng mà thấy cả một trời buồn; người khác có thể chỉ nghe thấy tiếng đàn. Chính sự khác biệt ấy làm cho văn chương, nghệ thuật có lí do tồn tại. Tuy vậy, một thế giới khép kín sẽ tự nghèo đi. Cái tôi chỉ giàu lên khi biết mở cửa: đọc sách để sống thêm đời người khác, lắng nghe để thấy góc nhìn mình chưa có, nhận ra nhu cầu của người bên cạnh. Biết mình là một thế giới cũng là biết tôn trọng thế giới của người khác, không bắt ai phải nghĩ, phải cảm như mình. Với người trẻ, việc cần làm không phải là tô đậm cái tôi bằng sự ồn ào, mà là chăm chút cho nó những điều đáng giữ: một sở thích nghiêm túc, một nguyên tắc sống, một tấm lòng biết rung động. Khi ấy cái tôi vừa riêng vừa không cô độc.

Gợi ý nếu chọn nội dung thứ nhất: được sự cân bằng, niềm vui gần gũi thiên nhiên, bài học về cách sống của muôn loài (như hoa tử huyền nở khi ông Diểu biết dừng tay); mất một phần lợi ích trước mắt (không săn bắn, không phá rừng lấy đất), phải thay đổi thói quen; khẳng định cái được lớn hơn cái mất, bởi như Kiến và người cho thấy, con người chống lại tự nhiên thì cuối cùng cũng mất chỗ sống của chính mình.