Soạn bài Nguyệt cầm (Xuân Diệu) – Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo

Tiếng đàn trong một đêm trăng theo hình dung cảm giác của em là tiếng đàn buồn, mang theo nét u sầu. Khung cảnh lặng thinh của vạn vật dưới ánh trăng mờ ảo có sự xuất hiện tiếng đàn làm tăng thêm vài phần thê lương.

Cảm xúc mang đến khi lắng nghe là sự lặng lẽ, chiêm nghiệm và chứa chan cảm xúc. Tiếng đàn vang lên mang theo nỗi buồn man mác khiến em như đắm chìm vào giai điệu và không gian.

Hình ảnh “mỗi giọt rơi tàn” gợi tả cho người đọc về tốc độ rơi chầm chậm đến lúc dừng hẳn của một dạng chất lỏng. Nhà thơ Xuân Diệu đã sử dụng âm thanh để miêu tả hình ảnh, ánh trăng buông xuống cực kỳ đặc sắc. Mỗi ánh trăng chiếu rọi xuống nhân gian mang theo nỗi buồn như giọt lệ u sầu chất chứa.

“Long lanh tiếng sỏi” là một thứ âm thanh xuất phát từ thiên nhiên, vừa độc đáo lại vừa kỳ lạ.

Hình ảnh “biển” và “chiếc đảo” có mối quan hệ liên kết chặt chẽ với nhau, chúng luôn tồn tại song song. Trong khi “biển” là cái mênh mông to lớn thì “chiếc đảo” là một phần nhỏ của “biển”, hẹp hơn và được tác giả dùng để chỉ tâm hồn.

=> Ý nghĩa rút ra khi soạn Nguyệt cầm về hai hình ảnh: Mối quan hệ giữa “biển” và “chiếc đảo” gắn với nhau thể hiện sự gắn kết và hòa quyện giữa tâm hồn người thi sĩ với âm nhạc cùng ánh trăng đêm.

Hình ảnh trăng nhập vào dây đàn ở khổ thơ đầu tiên đẹp, độc đáo và đặc sắc hơn so với hình ảnh trong tác phẩm nghệ thuật (văn học hoặc hội họa, âm nhạc):

• Hình ảnh trăng nhập vào dây đàn vừa gợi ra sự giao thoa giữa trăng và đàn vừa phác họa nên quá trình hợp nhất thành một giữa chúng.
• Sự giao hòa tuyệt đối của hai vật thể nổi bật thường xuyên xuất hiện trong thi ca mang đến cho người đọc cảm giác choáng ngợp. Thông qua đó, bạn cảm nhận được hơi lạnh vô hình len lỏi, tác động vào tâm trí ở dòng thơ “Trăng nhập vào dây cung nguyệt lạnh”.

=> Soạn Nguyệt cầm chi tiết giúp học sinh cảm nhận nghệ thuật sáng tác tài hoa mà chỉ riêng Xuân Diệu làm được. Hình ảnh trăng và đàn trong tác phẩm hàm chứa nhiều ẩn ý, cho người đọc một trải nghiệm thưởng thức đặc sắc.

Từ bảng trên, cho biết: bạn cảm nhận thế nào về sự kết hợp giữa các cảm giác và tác dụng nghệ thuật của sự kết hợp ấy trong bài thơ; từ đó, giải thích ý nghĩa của nhan đề Nguyệt cầm.
Trả lời:

• Nhận xét:
  • Không gian yên tĩnh, trong trẻo, càng về sau càng bao la, sáng chói và lộng lẫy; âm thanh trong vắt tạo cảm giác lạnh lẽo; hình ảnh nửa thực nửa hư,… Tất cả giao thoa với nhau tạo ra một câu thơ có khả năng khuấy động các giác quan của người đọc, để bạn dễ dàng hình dung về một thế giới nghệ thuật nhiều cung bậc cảm xúc và nhiều khía cạnh chưa được khám phá.
  • Nhan đề Nguyệt cầm có ý nghĩa trực diện đề cập đến sự giao hòa giữa nguyệt (ánh trăng – gây ấn tượng lên thị giác) và cầm (đàn – tác động thính giác), đây cũng là sự kết hợp tạo nên từ ghép nguyệt cầm (đàn nguyệt, một loại đàn dây cổ truyền).

Cảm giác “lạnh” (khổ 1) và “ghê như nước” (khổ 3) có thể là cảm giác của người chơi đàn mỗi khi chạm vào dây đàn kim loại hay cảm giác của chủ thể trữ tình khi nghe âm sắc trăng vắt từ tiếng đàn trong đêm vắng. Âm thanh tiếng đàn chậm rãi, buồn bã từng nốt ở khổ 1 tạo ra cảm giác lạnh lẽo đột ngột nơi tâm hồn và trở nên nhanh hơn, réo rắt vang ở khổ 3 êm mượt như dòng nước chảy.

Cảm giác “rung mình” (khổ 2) là cảm giác của chủ thể trữ tình trước sự xuất hiện của “bóng sáng” mờ nhòe. “Bóng sáng” này có thể là bóng trăng huyền ảo hoặc thứ ánh sáng chợt lóe trong không gian đêm khuya.

Cảm giác “rợn” (khổ 4) là cảm giác của chủ thể trữ tình khi xung quanh ngập tràn sự giao thoa giữa ánh sáng “ánh nhạc: biển pha lê” và âm thanh trong trẻo của tiếng đàn với tiết tấu hối hả. Thị giác và thính giác bị tác động cùng lúc tạo nên cảm giác “rợn” khó diễn tả thành lời.

Soạn văn bản Nguyệt cầm có thể thấy, cảm xúc của chủ thể trữ tình có sự chuyển biến liên tục từ nỗi lạnh lẽo, buồn bã ở khổ 1 (qua hình ảnh dây cung nguyệt lạnh, trăng thương, trăng nhớ, đàn buồn, đàn lặng) đến những run rẩy khi tưởng nhớ những tài hoa nghệ thuật trong quá khứ trong khổ 2 và khổ 3 (ở một số chi tiết như bóng sáng rung mình, nương tử đã chết, đàn ghê như nước, nhớ Tầm Dương,…) và cuối cùng là choáng ngợp, rợn người khi cảm nhận rõ nét nỗi cô đơn muôn đời của những tài hoa nghệ thuật của khổ 4 (các chi tiết thể hiện rõ nét sự “rợn” gồm chiếc đảo, rợn bốn bề, sầu âm nhạc, sao Khuê).

• Hình ảnh người phụ nữ ở khổ thứ hai, bến Tầm Dương ở khổ thứ ba và sao Khuê ở khổ thứ tư là hình ảnh biểu tượng cho những người nghệ sĩ tài hoa nhưng bạc mệnh trong lịch sử nghệ thuật. Họ có điểm chung đó là sự tài hoa và một cuộc đời lẻ loi, cô độc, sống trong cảnh bị lãng quên, thậm chí không được công nhận (cô gái vô danh qua đời khi tuổi còn trẻ, người phụ nữ chơi đàn tì bà trên bến sông Tầm Dương trong Tì bà hành của Bạch Cư Dị thời trẻ dập dìu kẻ đưa người đón nhưng sau đó bị quên bỏ, sống cô độc bên bến sông; sao Khuê là biểu tượng của tài hoa văn chương nghệ thuật, ngôi sao nắm giữ vận mệnh của các bậc văn nhân). Ý nghĩa tượng trưng của hình ảnh những người phụ nữ này là cái đẹp nghệ thuật cùng nỗi đau, nỗi cô đơn ngàn đời của người nghệ sĩ trên hành trình khám phá và sáng tạo nghệ thuật.
• Hình tượng tổng quát kiến tạo nên cấu tứ bài thơ là sự hoà nhập thành một của tiếng đàn ở thời điểm hiện tại và những kiếp nghệ sĩ tài hoa bạc mệnh trong quá khứ.

Bài thơ sử dụng thể thơ thất ngôn với từ ngữ mang đậm màu sắc cổ điển, có sự xuất hiện của nhiều từ Hán Việt và một số hình ảnh từ văn học cổ. Nhịp thơ 4/3 có nhiều âm tiết mở như (ân, inh, anh, ở) giữ mạch kể chuyện ổn định. Tất cả kết hợp hài hòa tạo nên những dòng thơ có âm hưởng hoài cổ, và nhạc điệu âm vang cho bài thơ. Qua đó, người đọc dễ dàng hình dung tiếng đàn vang xa trong đêm trăng thanh vắng, tĩnh lặng khi đọc hiểu Nguyệt cầm.