Phân tích văn bản Đồ gốm gia dụng của người Việt – Dàn ý + 4 bài văn mẫu hay nhất

Người ta thường tìm hiểu văn hóa qua những công trình đồ sộ như đình làng, chùa cổ hay qua lễ hội, ca dao. Ít ai nghĩ rằng chiếc bát ăn cơm, cái âu đựng canh cũng có thể kể lại cả một lịch sử. Văn bản Đồ gốm gia dụng của người Việt của Phan Cẩm Thượng, trích từ cuốn Văn minh vật chất của người Việt, đã làm được điều đó: qua những món đồ gốm nhỏ bé, tác giả mở ra trước mắt người đọc nếp sống, óc thẩm mỹ và cả sự phân tầng xã hội của cha ông.

Ngay từ đầu, tác giả đặt hai loại đồ vật cạnh nhau để làm rõ đối tượng. Nồi niêu, chum vại bằng sành gần như không đổi dáng suốt nghìn năm, còn đồ gốm sứ cỡ nhỏ trong gia đình thì luôn vận động. Để chứng minh, ông chọn một vật ai cũng biết: cái bát. “Chỉ riêng cái bát ăn cơm mỗi thời mỗi khác” – câu văn ngắn gọn ấy vừa là luận điểm, vừa gợi tò mò: hóa ra trong chiếc bát quen thuộc lại có dấu vết của tập tục từng thời đại.

Phần tiếp theo lần ngược về quá khứ. Tác giả đưa ra phỏng đoán rằng trước khi có bát gốm, con người đựng thức ăn bằng vỏ dừa, vỏ trai, vỏ sò, sau đó là bát gỗ. Bát thuyền trong các ngôi mộ thời Hán mô phỏng hình bàn tay, giống chiếc thuyền thúng; những chiếc bát khác có dung tích bằng hai bàn tay chụm lại vốc nước – chính là cỡ bát ăn cơm ta dùng hôm nay. Chi tiết này thú vị ở chỗ nó cho thấy đồ vật bắt nguồn từ cơ thể và nhu cầu thiết yếu của con người. Thế nhưng người thợ gốm không dừng ở việc bắt chước. Bát men đen, bát men ngọc đời Lý cùng bát đàn thời Hậu Lê có miệng loe, đáy thót như chiếc nón; bát hoa lam thời Trần cong đều, chân cao; rồi chiếc bát chiết yêu ra đời ở thế kỉ XVIII – XIX. Mỗi bước biến đổi vừa là một cải tiến kĩ thuật, vừa là một lựa chọn thẩm mỹ.

Đến phần nói về đồ gốm thời Lý – Trần, giọng văn chuyển từ khảo cứu sang ngạc nhiên. Tác giả không giấu sự thán phục khi những chiếc chậu, chiếc âu mà ngày nay người ta “nâng niu như cổ vật quý hiếm” thì thuở ấy chỉ là đồ rửa chân tay. Sự đối lập giữa giá trị hôm nay và công dụng ngày xưa khiến người đọc hình dung được một đời sống thanh lịch hơn ta tưởng. Ngay sau đó, ngòi bút lại hướng về bữa cơm nông thôn: một chạn bát đĩa, vài rổ bát cất dành cho ngày giỗ chạp, bộ đồ ăn gồm bát, đĩa, ang, âu, đũa, muôi gỗ, gần như không có thìa; chiều tối cả nhà quây quần bên mâm cơm ngoài sân. Đồ gốm dân dụng mỏng, men trắng, ít hoa văn, dễ vỡ nhưng rẻ – vừa với túi tiền và nếp sống giản dị của người làm ruộng.

Phần cuối văn bản cho thấy đồ gốm còn phản ánh sự phân hóa xã hội. Làng Bát Tràng đã làm gốm men lam từ cuối đời Trần, đồ đẹp dâng triều đình, phần còn lại bán cho dân. Sau thế kỉ XV, đồ của cung đình và của dân gian ngày một xa nhau: triều đình có lò riêng, có hàng đề chữ “Nội phủ”, thậm chí đặt mua từ Trung Hoa. Thị dân cũng chuộng những đồ ấy, và bữa ăn nhiều món ở thành thị kéo theo cả một hệ thống đồ đựng: đĩa lớn, âu canh, bát nước chấm, nậm rượu, chén tống, liễn, tô… Chiếc bát lúc này không chỉ để ăn mà còn là dấu hiệu của địa vị, của khoảng cách giữa phố và làng.

Về nghệ thuật, văn bản là một mẫu mực của văn bản thông tin có chiều sâu. Thông tin được sắp xếp theo trình tự thời gian, từ thời tiền sử đến thế kỉ XIX; dữ liệu cụ thể (tên loại bát, chất men, thời đại) đi kèm những nhận xét, phỏng đoán của người viết. Các phép so sánh (bát như bàn tay, như chiếc nón) và lối liệt kê dồi dào tên gọi đồ dùng làm trang viết sinh động. Ảnh minh họa kèm chú thích giúp người đọc thấy tận mắt điều được thuyết minh.

Đồ gốm gia dụng của người Việt khép lại nhưng để lại một cách nhìn mới: mỗi đồ vật trong nhà đều mang một câu chuyện. Đọc văn bản, em thấy chiếc bát trên mâm cơm gia đình bỗng trở nên đáng quý hơn, và hiểu rằng giữ gìn văn hóa đôi khi bắt đầu từ việc trân trọng những thứ bình dị nhất.

Phan Cẩm Thượng là họa sĩ, đồng thời là nhà nghiên cứu nhiều năm về văn hóa vật chất người Việt. Văn bản Đồ gốm gia dụng của người Việt của ông không viết về những món đồ quý hiếm trong bảo tàng mà nói về bát đĩa, chậu âu – những thứ có mặt trong mọi gia đình.

Văn bản đi theo dòng thời gian. Đầu tiên là lịch sử chiếc bát: từ vỏ dừa, vỏ sò, bát gỗ đến bát thuyền thời Hán; từ bát dáng nón thời Lý, Hậu Lê đến bát chân cao thời Trần và bát chiết yêu thế kỉ XVIII – XIX. Mỗi kiểu bát cho thấy người xưa vừa tính đến sự tiện dụng, vừa tìm kiếm cái đẹp. Tiếp đó, tác giả tỏ ra kinh ngạc khi thấy đồ gốm thời Lý – Trần “quá thanh nhã”, rồi chuyển sang bức tranh bữa cơm thôn quê với bộ bát đĩa đơn sơ, cảnh cả nhà “tối bắc chõng nhỏ ra sân đặt mâm cơm lên”. Cuối cùng, văn bản cho biết từ sau thế kỉ XV, đồ gốm của triều đình và của dân gian tách hẳn nhau, thị dân chuộng đồ Trung Hoa và Nội phủ, bữa ăn thành thị cầu kì với đủ loại đĩa, âu, nậm, liễn.

Thành công của văn bản nằm ở cách trình bày mạch lạc, dẫn chứng cụ thể, ngôn ngữ vừa chính xác vừa giàu hình ảnh. Người đọc không chỉ biết thêm về đồ gốm mà còn hiểu rằng đồ vật phản ánh tập tục, thẩm mỹ và sự phân hóa xã hội. Văn bản nhắc chúng ta trân trọng những đồ dùng quen thuộc, bởi trong đó có cả lịch sử văn hóa dân tộc.

Một văn bản thông tin hay không chỉ ở chỗ cung cấp nhiều kiến thức mà còn ở cách sắp xếp kiến thức ấy để người đọc tiếp nhận dễ dàng. Đồ gốm gia dụng của người Việt của Phan Cẩm Thượng là một ví dụ tiêu biểu cho nghệ thuật trình bày thông tin.

Trước hết, văn bản được tổ chức theo trình tự thời gian rất rõ. Người đọc đi từ thời con người còn đựng thức ăn bằng vỏ quả, vỏ sò, qua thời Hán, thời Lý, thời Trần, thời Hậu Lê, đến thế kỉ XVIII – XIX và xu hướng sau thế kỉ XV. Trục thời gian này giúp các thông tin rời rạc về từng loại bát, từng loại men nối thành một câu chuyện liền mạch về sự phát triển. Bố cục bốn phần – nêu vấn đề, lịch sử chiếc bát, đồ gốm Lý – Trần và bữa cơm nông thôn, xu hướng sau thế kỉ XV – vì thế khớp với nhan đề và dễ theo dõi.

Thứ hai, tác giả phân biệt khéo léo giữa dữ liệu và ý kiến. Những thông tin như bát thuyền thời Hán, bát men ngọc đời Lý, bát hoa lam thời Trần là dữ liệu có thể kiểm chứng qua hiện vật. Bên cạnh đó là những nhận định mang dấu ấn cá nhân, thường đi kèm từ ngữ chỉ sự phỏng đoán như “có lẽ”, hay những lời bày tỏ sự ngạc nhiên trước vẻ sang trọng của đồ gốm Lý – Trần. Sự đan xen này khiến văn bản vừa khách quan, đáng tin, vừa có tiếng nói riêng của người viết.

Thứ ba, các đoạn văn thường đi từ ý khái quát đến dẫn chứng. Đoạn mở đầu nêu nhận định về lịch sử phát triển của đồ gốm sứ nhỏ, rồi lần lượt đưa ra các chặng biến đổi của chiếc bát để chứng minh. Cách viết ấy giúp người đọc nắm ngay thông tin chính, sau đó mới đi vào chi tiết.

Thứ tư, văn bản sử dụng nhiều biện pháp làm thông tin trở nên sinh động. Phép so sánh giúp hình dung dáng bát: bát thuyền như lòng bàn tay, bát thời Lý “như một cái nón”. Phép liệt kê hiện lên cả một mâm cơm với bát, đĩa, ang, âu, đũa cả, muôi gỗ, hay bộ đồ ăn của thị dân với đĩa lớn, âu canh, nậm rượu, chén tống. Những chi tiết đời thường như mâm cơm bày ngoài sân lúc chiều tối làm văn bản gần gũi như một trang kí.

Cuối cùng, phương tiện phi ngôn ngữ – các bức ảnh đồ gốm kèm chú thích – hỗ trợ đắc lực cho phần lời. Người đọc không phải tưởng tượng dáng bát chiết yêu hay sắc men lam mà có thể nhìn thấy ngay, nhờ đó thông tin được ghi nhớ lâu hơn.

Có thể nói, nhờ cách trình bày mạch lạc, cân bằng giữa dữ liệu và cảm xúc, Đồ gốm gia dụng của người Việt đã biến một đề tài tưởng như khô khan thành trang viết hấp dẫn. Đây cũng là bài học quý cho chúng ta khi viết văn bản thông tin: phải chính xác, có trật tự và biết làm cho thông tin trở nên sống động.

Mỗi ngày, chúng ta cầm chiếc bát ăn cơm mà hiếm khi để ý đến nó. Đọc Đồ gốm gia dụng của người Việt của Phan Cẩm Thượng, em bỗng nhận ra chiếc bát ấy đã đi một chặng đường dài hàng nghìn năm để đến được mâm cơm nhà mình, và trên chặng đường đó, nó mang theo bao nhiêu dấu vết của đời sống cha ông.

Điều khiến em xúc động trước hết là cách tác giả lần tìm nguồn gốc của chiếc bát từ chính đôi bàn tay con người. Thuở xa xưa, người ta chụm hai bàn tay để vốc nước; chiếc bát ra đời mô phỏng đúng dung tích ấy. Một đồ vật bình thường hóa ra lại gắn với cử chỉ cơ bản nhất của con người. Rồi người thợ gốm không bằng lòng với việc bắt chước: họ uốn miệng bát loe ra như vành nón, nâng chân bát cao lên, và cuối cùng tạo nên chiếc bát chiết yêu duyên dáng. Em thấy trong đó tinh thần sáng tạo không ngừng – người Việt muốn cả những đồ dùng hằng ngày cũng phải đẹp.

Văn bản còn cho em hình dung một bữa cơm quê thuở trước thật đầm ấm. Không có bàn ghế cầu kì, chỉ là chiếc chõng tre bày giữa sân, mâm cơm với vài cái bát, cái đĩa, cái âu, và “mọi người ngồi xung quanh bằng ghế đẩu”. Đồ gốm ở đó mỏng manh, rẻ tiền, ít hoa văn, nhưng chứa trọn hơi ấm gia đình. Đọc đến đây, em nhớ đến bữa cơm ở nhà bà nội, nơi chiếc bát men trắng mẻ một góc vẫn được bà giữ lại vì đã quen tay.

Nhưng văn bản không chỉ gợi cảm xúc mà còn khiến em suy nghĩ. Những chiếc chậu, chiếc âu thời Lý – Trần, xưa kia chỉ dùng để “rửa ráy chân tay mà thôi”, nay lại là cổ vật được trân trọng. Thời gian đã biến đồ dùng thành di sản. Vậy những đồ vật quen thuộc hôm nay, nếu được gìn giữ, biết đâu mai sau cũng trở thành chứng tích văn hóa? Bên cạnh đó, câu chuyện đồ gốm sau thế kỉ XV, khi đồ cung đình và đồ dân gian tách biệt, khi thị dân chuộng hàng Trung Hoa, cho em thấy đồ vật cũng phản ánh khoảng cách giàu nghèo, sự đổi thay của lối sống. Hiểu đồ vật là hiểu con người của mỗi thời.

Em nghĩ, thông điệp lớn nhất của văn bản là: văn hóa không ở đâu xa, nó nằm ngay trong căn bếp, trên mâm cơm của mỗi gia đình. Ngày nay, khi đồ nhựa, đồ dùng một lần tràn ngập, việc trân trọng một chiếc bát gốm Bát Tràng, hiểu về nghề gốm truyền thống của dân tộc cũng là một cách giữ gìn bản sắc. Đồ gốm gia dụng của người Việt vì vậy không chỉ là bài học về kiến thức, mà còn là lời nhắc nhẹ nhàng về lòng biết ơn với những gì cha ông để lại.

Kết luận

Khi làm bài phân tích Đồ gốm gia dụng của người Việt, em cần bám bố cục 4 phần, chỉ ra được hai lớp nội dung (lịch sử đồ gốm và văn hóa, xã hội phản ánh qua đồ gốm), đồng thời đánh giá cách trình bày thông tin theo thời gian, sự kết hợp dữ liệu với ý kiến và vai trò của ảnh minh họa. Nên diễn đạt bằng lời của mình, chỉ trích những cụm từ thật ngắn của văn bản.

Xem thêm:

• Soạn bài Đồ gốm gia dụng của người Việt (Chân trời sáng tạo 11)
• Soạn bài Sơn Đoòng – thế giới chỉ có một
• Soạn bài Chân quê (Nguyễn Bính)
• Soạn bài Cung đường của kí ức, hiện tại và tương lai