Oan Thị Mầu là thành ngữ mỉa mai người tự mình gây ra lỗi mà vẫn kêu oan, tỏ ra đáng thương để né phần đáng trách. Cụm này được nặn ra từ thành ngữ “oan Thị Kính”, lấy tên hai nhân vật trong chèo cổ Quan Âm Thị Kính. Có nơi viết là “oan Thị Màu”, nghĩa không đổi: kêu oan một cách vô lý.
| Nghĩa | Chê kẻ có lỗi mà vẫn kêu oan, đổ vấy cho người khác |
| Loại | Thành ngữ, khẩu ngữ; sắc thái châm biếm |
| Nguồn gốc | Phái sinh từ “oan Thị Kính”, tích chèo Quan Âm Thị Kính |
| Cách viết khác | Oan Thị Màu |
Oan Thị Mầu sinh ra từ đâu?
Muốn hiểu câu này phải nhớ lại vở chèo. Thị Kính bị nghi giết chồng, phải giả trai vào chùa tu, lấy pháp danh Kính Tâm. Ở làng có Thị Mầu, con gái phú ông, lên chùa thấy chú tiểu thì đem lòng ưa, buông lời ghẹo mà không được đáp lại. Về sau Thị Mầu có mang với anh người ở trong nhà. Làng bắt vạ, Thị Mầu khai cái thai là của tiểu Kính Tâm. Kính Tâm không thể nói mình là đàn bà, đành nhận tiếng xấu, bị đuổi ra tam quan, rồi nuôi luôn đứa bé Thị Mầu bỏ lại. Đến khi Kính Tâm mất, người trong chùa mới biết sự thật. Ai muốn đọc lại đầy đủ có thể xem truyện Quan Âm Thị Kính kể theo bản dân gian.
Từ tích ấy, dân gian có thành ngữ “oan Thị Kính” để chỉ nỗi oan cùng cực mà không sao giãi bày được. “Oan Thị Mầu” ra đời sau, như một cách nói ngược. Thị Mầu là người gây chuyện, người đổ tội, thế mà nếu Thị Mầu cũng than oan thì nghe thật trái khoáy. Người ta mượn chính cái trái khoáy đó để chê những ai làm sai rõ ràng mà vẫn kể khổ.
Nói ai đó “oan Thị Mầu” tức là chê gì?
Wiktionary tiếng Việt xếp cụm này vào nhóm thành ngữ và giảng gọn là lời châm biếm kẻ tự cho mình đáng thương hơn đáng trách. Các trang tra cứu thành ngữ khác cũng hiểu theo hướng đó: chê người rõ ràng có lỗi nhưng kêu oan, chối trách nhiệm, thậm chí đẩy lỗi sang người vô can. Cần lưu ý là có vài trang từ điển trực tuyến giảng ngược lại, coi “oan Thị Màu” là bị đổ oan; cách hiểu này không khớp với tích chèo, vì trong vở Thị Mầu chẳng bị ai đổ oan cả.
Mấy câu nói đời thường cho dễ hình dung:
- Đi học muộn ba buổi liền, bị ghi tên lại kêu “cô bắt lỗi em vô lý”, đúng là oan Thị Mầu.
- Nó làm vỡ bình hoa rồi bảo tại con mèo, giờ còn khóc nói cả nhà ghét nó, kêu oan Thị Mầu thế ai nghe.
- Hàng giao chậm do chính cửa hàng quên đơn, lúc khách phàn nàn lại than bị “chơi xấu”: một kiểu oan Thị Mầu thời mua sắm trên mạng.
Vì là lời chê khá cay, cụm này hợp với lời nói thân mật hoặc bình luận châm biếm. Trong văn nghị luận, nếu dùng thì nên đặt trong ngoặc kép và giải thích ngắn ngay sau đó.
Oan Thị Kính, vừa ăn cướp vừa la làng và các câu cùng nhà
| Thành ngữ | Nghĩa | Quan hệ với oan Thị Mầu |
|---|---|---|
| Oan Thị Kính | Bị oan nặng nề mà không thể minh oan | Trái nghĩa, là gốc để tạo ra “oan Thị Mầu” |
| Vừa ăn cướp vừa la làng | Làm điều sai rồi lại lu loa kết tội người khác | Gần nghĩa, mạnh hơn, nhấn vào hành vi tố ngược |
| Gắp lửa bỏ tay người | Vu vạ, đẩy tai họa sang người khác | Gần nghĩa ở vế đổ lỗi, không có ý kêu oan |
| Ngậm máu phun người | Vu khống, đặt điều hại người khác | Gần ở vế vu vạ cho người vô can |
Đặt oan Thị Kính và oan Thị Mầu cạnh nhau, chỗ khác nằm ngay ở hai cái tên: oan Thị Kính là người vô tội mà phải chịu; oan Thị Mầu là người có tội mà lại than. Dùng lẫn hai câu sẽ thành khen nhầm người đáng chê.
Cũng nên tách thành ngữ khỏi nhân vật. Người đọc hôm nay nhìn Thị Mầu nhiều chiều hơn: một cô gái dám nói điều mình muốn giữa lễ giáo khắt khe, điều mà bài tìm hiểu trích đoạn chèo trong Ngữ văn 10 có bàn tới. Thành ngữ chỉ giữ lại một nét của nhân vật, đó là lần đổ tội cho Kính Tâm, chứ không phải lời phán xét về cả con người Thị Mầu. Ai tò mò về cái tiếng “lẳng lơ” gắn với cô gái này có thể đọc thêm sắc thái chê của chữ lẳng lơ.
Thị Mầu, Thị Kính và cách đặt câu cho trúng
Oan Thị Mầu khác oan Thị Kính ở chỗ nào?
Oan Thị Kính là oan thật, người vô tội chịu tiếng xấu mà không nói ra được. Oan Thị Mầu là “oan” trong ngoặc kép, người có lỗi mà vẫn kêu khổ. Một câu thương, một câu chê.
Viết oan Thị Mầu hay oan Thị Màu?
Cả hai đều gặp. Tên nhân vật trong sách giáo khoa và phần lớn tài liệu về chèo viết là Thị Mầu, nên khi viết bài nên dùng “oan Thị Mầu”. “Thị Màu” là cách viết theo giọng đọc ở một số nơi.
Có nên dùng oan Thị Mầu trong bài văn không?
Được, nếu đề bài là nghị luận về thói đổ lỗi hay thiếu trung thực. Nên đặt cụm này trong ngoặc kép, giải thích nghĩa một câu, rồi mới đưa dẫn chứng; đừng dùng để gọi một người cụ thể có thật.
Thị Mầu là nhân vật của vở chèo nào?
Thị Mầu thuộc vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính. Trích đoạn “Thị Mầu lên chùa” được học trong chương trình Ngữ văn 10, là màn diễn quen thuộc nhất của nhân vật này.