Nguyệt cầm của Xuân Diệu là văn bản đọc mở đầu Bài 8 Cái tôi – Thế giới độc đáo, SGK Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo tập hai. Bài thơ ghi lại những rung động tinh tế của thi nhân khi nghe tiếng đàn nguyệt trong một đêm trăng thu, nơi ánh trăng, âm nhạc và hơi lạnh hòa làm một. Dưới đây là tóm lược nội dung bài thơ cùng kiến thức trọng tâm: tác giả, xuất xứ, thể thơ, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Nguyệt cầm
Nguyệt cầm gồm 16 câu thơ bảy chữ, chia làm 4 khổ. Xuân Diệu mất năm 1985 nên bài thơ vẫn còn được bảo hộ bản quyền; Văn VN chỉ trích một vài câu tiêu biểu và tóm lược nội dung từng khổ. Em đọc toàn văn bài thơ trong SGK Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo tập hai.
Bài thơ mở ra bằng hình ảnh lạ:
Trăng nhập vào dây cung nguyệt lạnh,
Trăng thương, trăng nhớ, hỡi trăng ngần.
- Khổ 1: ánh trăng như nhập vào dây đàn nguyệt; trăng mang cảm xúc thương nhớ, đàn buồn, lặng, chậm; mỗi tiếng đàn rơi xuống như một giọt lệ ánh bạc.
- Khổ 2: đêm trong vắt như “đêm thủy tinh”; bóng sáng chợt “rung mình” khi tiếng hát nhắc đến một người con gái đã chết trong đêm rằm, theo làn nước xanh.
- Khổ 3: thu lạnh, trăng càng tỏ; tiếng đàn lạnh “ghê như nước”, tiếng sỏi long lanh vang lên như tiếng hận; trăng và nhạc cùng nhớ về bến Tầm Dương.
- Khổ 4: âm nhạc lan tỏa thành “biển pha lê” bốn bề; hồn thi nhân như một hòn đảo nhỏ rợn ngợp giữa biển nhạc; đêm khuya lặng thinh, nỗi sầu âm nhạc vang tới tận sao Khuê.
Câu thơ cô đọng nhất tâm trạng của cái tôi trữ tình nằm ở khổ cuối: “Chiếc đảo hồn tôi rợn bốn bề”.
Thông tin tác giả Xuân Diệu
Xuân Diệu (1916 – 1985), tên đầy đủ là Ngô Xuân Diệu, quê cha ở làng Trảo Nha, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh, sinh ra ở quê mẹ Gò Bồi, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định và lớn lên ở Quy Nhơn. Ông học ở Huế, rồi ra Hà Nội học Luật, viết báo và tham gia Tự Lực văn đoàn. Cách mạng tháng Tám, ông đi theo cách mạng, về sau sống và làm việc ở Hà Nội cho đến khi mất.
Xuân Diệu được Hoài Thanh gọi là “nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới” và được bạn đọc mến mộ gọi là “ông hoàng thơ tình”. Thơ ông trước Cách mạng là tiếng nói của một cái tôi khát khao giao cảm với đời, say mê tình yêu, tuổi trẻ, mùa xuân và luôn lo âu trước bước đi của thời gian. Ông chịu ảnh hưởng sâu sắc thơ Pháp, đặc biệt là trường phái tượng trưng, và đã đem vào thơ Việt những cách cảm, cách nói mới mẻ.
Sự nghiệp của Xuân Diệu đồ sộ, gồm thơ, văn xuôi, phê bình, dịch thuật. Tác phẩm tiêu biểu: Thơ thơ (1938), Gửi hương cho gió (1945), tập truyện Phấn thông vàng (1939), Riêng chung (1960), Trò chuyện với các bạn làm thơ trẻ… Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật. Xem thêm tổng hợp tác phẩm tiêu biểu của Xuân Diệu và phong cách sáng tác của Xuân Diệu.
Thông tin tác phẩm Nguyệt cầm
Xuất xứ và hoàn cảnh sáng tác bài thơ Nguyệt cầm
Nguyệt cầm đăng lần đầu trên báo Ngày nay, được Hoài Thanh – Hoài Chân chọn vào Thi nhân Việt Nam (1942) và sau đó in trong tập Gửi hương cho gió (1945) – tập thơ thứ hai của Xuân Diệu. Tài liệu hiện có không ghi rõ năm viết, nhưng bài thơ đã có mặt trong Thi nhân Việt Nam in năm 1942, tức ra đời trong giai đoạn sáng tác sung sức nhất của Xuân Diệu trước Cách mạng tháng Tám, khi cái tôi lãng mạn của ông đang say sưa khám phá những cách cảm nhận mới mẻ từ thơ Pháp. Bài thơ về sau được nhạc sĩ Cung Tiến phổ nhạc thành ca khúc cùng tên.
Nguyệt cầm thuộc thể thơ gì?
Bài thơ viết theo thể thơ bảy chữ (thất ngôn) của phong trào Thơ mới, gồm 4 khổ, mỗi khổ 4 câu; nhịp thơ chủ yếu 4/3, có câu ngắt 2/2/3 tạo âm hưởng chậm, ngân nga như tiếng đàn.
Phương thức biểu đạt
Phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, kết hợp với miêu tả (tả ánh trăng, âm thanh, không gian đêm thu).
Bố cục bài thơ Nguyệt cầm: có mấy phần?
Có thể chia bài thơ theo 4 khổ, hoặc gộp thành 2 phần:
- Phần 1 (khổ 1 và khổ 2): trăng hòa vào tiếng đàn, không gian đêm trăng trong trẻo, huyền ảo và buồn.
- Phần 2 (khổ 3 và khổ 4): tiếng đàn gợi nhớ những kiếp tài hoa bạc mệnh; nỗi cô đơn, rợn ngợp của cái tôi thi sĩ giữa biển âm nhạc.
Giá trị nội dung Nguyệt cầm
- Diễn tả những rung động tinh vi của tâm hồn thi sĩ khi nghe tiếng đàn nguyệt trong đêm trăng thu.
- Qua hình ảnh người con gái trong câu hát, bến Tầm Dương, sao Khuê, bài thơ gợi số phận những người nghệ sĩ tài hoa mà cô đơn, bạc mệnh; tiếng đàn hôm nay hòa với nỗi sầu muôn thuở của nghệ thuật.
- Bộc lộ cái tôi cô đơn, nhạy cảm, khát khao giao cảm của Xuân Diệu – “chiếc đảo” hồn người giữa bốn bề âm nhạc.
Giá trị nghệ thuật Nguyệt cầm
- Vận dụng tài tình quan niệm tương giao giữa các giác quan của thơ tượng trưng Pháp (Baudelaire): ánh sáng (thị giác), âm thanh (thính giác), hơi lạnh (xúc giác) chuyển hóa vào nhau – “giọt” trăng cũng là “giọt” đàn, “ánh nhạc”, “tiếng sỏi” long lanh.
- Hình ảnh thơ vừa cổ điển (trăng, đàn nguyệt, Tầm Dương, sao Khuê) vừa hiện đại (đêm thủy tinh, biển pha lê, chiếc đảo hồn tôi).
- Nhạc điệu du dương, trầm buồn nhờ điệp từ, điệp cấu trúc, nhiều thanh bằng, vần “ân”, “inh”, “ơi”, “ê” ngân vang.
- Ngôn ngữ tinh luyện, giàu sức gợi; nhiều biện pháp nhân hóa, so sánh, ẩn dụ chuyển đổi cảm giác.
Ý nghĩa nhan đề Nguyệt cầm
“Nguyệt cầm” là đàn nguyệt – loại đàn dây có thùng đàn tròn như mặt trăng. Đồng thời, hai chữ “nguyệt” (trăng) và “cầm” (đàn) đặt cạnh nhau gợi sự hòa nhập giữa ánh trăng và tiếng đàn – chủ đề xuyên suốt bài thơ. Nhan đề vì thế vừa chỉ nhạc cụ vừa gợi thế giới tương giao của ánh sáng và âm thanh.
Sơ đồ tư duy Nguyệt cầm
Lời kết
Nguyệt cầm là một trong những bài thơ đặc sắc nhất của Xuân Diệu về âm nhạc. Bằng nghệ thuật tương giao cảm giác và thứ ngôn ngữ giàu nhạc tính, nhà thơ đã biến một đêm nghe đàn thành cuộc hòa âm của trăng, đàn và hồn người, để lại nỗi sầu man mác về kiếp nghệ sĩ và cái tôi cô đơn giữa cuộc đời.
Xem thêm:
- Soạn bài Nguyệt cầm (Xuân Diệu) – Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo
- Tác phẩm tiêu biểu của Xuân Diệu
- Bài thơ Nhị hồ (Xuân Diệu) – một bài thơ khác về âm nhạc
- Bài thơ Thời gian (Văn Cao) – văn bản đọc tiếp theo trong Bài 8