Ngụy quân tử là kẻ giả làm người quân tử: ngoài miệng nói nhân nghĩa, dáng vẻ đạo mạo, khiêm nhường, nhưng bên trong toan tính và sẵn sàng làm điều xấu khi có lợi cho mình. Hiểu theo từng chữ, ngụy quân tử nghĩa là “người quân tử giả”. Trong lời nói hằng ngày, từ này gần với kẻ đạo đức giả, chỉ nặng và văn vẻ hơn.
| Nghĩa ngắn | Người giả vờ đạo đức, cao thượng để che giấu lòng dạ xấu |
| Gốc từ | Hán Việt 偽君子: ngụy (giả) + quân tử (người có đức) |
| Loại từ | Danh từ, mang ý chê mạnh |
| Trái nghĩa | Chân quân tử, người ngay thẳng |
Ngụy quân tử: chiếc áo quân tử đi mượn
Cái khó chịu nhất ở một ngụy quân tử không phải là anh ta làm điều sai. Ai cũng có lúc sai. Cái khó chịu là anh ta làm sai trong khi vẫn đứng trên bục giảng đạo lý cho người khác. Lời nói một đằng, việc làm một nẻo, và lớp vỏ đạo đức được dùng như công cụ để người khác tin mình, nhường mình, rồi thiệt vì mình.
Một kẻ xấu lộ mặt thì người ta còn biết đường tránh. Ngụy quân tử thì khác: được kính trọng, được nghe lời, nên khi lộ ra thường đã gây hại khá lâu. Vì thế dân gian coi kiểu người này đáng sợ hơn kẻ xấu lộ liễu. Wiktionary tiếng Việt ghi nghĩa “người quân tử giả mạo” và gắn nhãn từ cũ, nhưng trên báo, trong bình luận phim, truyện, chữ này vẫn được dùng đều đặn.
Ví dụ: Ông ta lên lớp mọi người về lòng trung thực, còn sổ sách của mình thì gian dối từng dòng, đúng là một ngụy quân tử.
偽 và 君子: cái giả khoác lên người có đức
Chữ ngụy (偽) gồm bộ nhân đứng (亻, người) ghép với chữ 為 (vi, làm). Từ điển Hán Việt giảng chữ này là giả, dối trá, không thật, cũng có nghĩa không chính thống. Cùng gốc có ngụy trang, ngụy tạo, ngụy biện, ngụy chứng (bằng chứng giả). Chính trong danh sách từ ghép của chữ 偽 đã có sẵn mục 偽君子.
Quân tử (君子) vốn là chữ của Nho gia, chỉ người có đức, sống theo lẽ phải, đặt nghĩa lên trên lợi. Đứng đối diện quân tử là tiểu nhân, kẻ chỉ biết lợi riêng; chuyện hai hạng người này được kể ở bài giải nghĩa chữ tiểu nhân 小人 trong sách Nho. Ngụy quân tử thì nằm ở giữa một cách nguy hiểm: ruột là tiểu nhân, vỏ là quân tử.
Từ đây có câu nói hay được truyền tay: thà làm chân tiểu nhân còn hơn làm ngụy quân tử. Câu này không rõ xuất xứ, chỉ nhấn rằng sự giả dối còn đáng ghét hơn cái xấu thật thà.
Từ Tartuffe đến Nhạc Bất Quần
Văn chương thế giới có hẳn một cái tên cho kiểu người này. Năm 1664, Mô-li-e cho diễn vở hài kịch Tartuffe, kể về một kẻ giả mộ đạo được ông chủ nhà Orgon tin tuyệt đối, rồi quay ra ve vãn vợ ông và tìm cách chiếm luôn cơ nghiệp của gia đình. Vở kịch nổi tiếng đến mức tartuffe thành danh từ chung trong tiếng Pháp và tiếng Anh, chỉ kẻ đạo đức giả. Ai muốn biết thêm về người viết vở kịch ấy có thể đọc chân dung nhà soạn kịch Mô-li-e.
Ở phương Đông, độc giả truyện chưởng nhắc ngay tới Nhạc Bất Quần trong Tiếu ngạo giang hồ của Kim Dung. Chưởng môn phái Hoa Sơn có biệt hiệu “Quân tử kiếm”, phong thái nho nhã, lời lẽ đạo đức, nhưng càng về sau càng lộ ra là kẻ mưu mô vì quyền lực. Nhiều nhân vật trong truyện mỉa ông đúng bằng hai chữ ngụy quân tử.
Văn học Việt không dùng chữ này, nhưng có một cặp câu tả trúng chân dung người hai mặt. Nguyễn Du viết về Hoạn Thư:
Bề ngoài thơn thớt nói cười,
Mà trong nham hiểm giết người không dao.
Đoạn Hoạn Thư bắt Kiều đánh đàn hầu rượu, vừa cười nói vừa hành hạ người khác, có trong bài soạn đoạn Thúy Kiều hầu rượu lớp 11.
Đạo đức giả, thảo mai, tiểu nhân: đặt cạnh nhau
| Từ | Giống ngụy quân tử ở đâu | Khác ở đâu |
|---|---|---|
| Đạo đức giả | Cùng là giả vờ có đạo đức | Dùng phổ biến hơn, nhẹ hơn, không cần chữ Hán |
| Giả nhân giả nghĩa | Cùng che lòng xấu bằng nhân nghĩa | Là thành ngữ, nhấn vào việc làm bề ngoài |
| Thảo mai | Cùng tỏ ra tốt đẹp không thật lòng | Từ mạng, nhẹ, thường chỉ sự ngọt nhạt xã giao |
| Tiểu nhân | Cùng ích kỷ, nhỏ nhen | Tiểu nhân có thể lộ mặt, không cần giả quân tử |
| Khẩu Phật tâm xà | Lời hiền, lòng độc | Thành ngữ, hình ảnh mạnh |
Đừng dùng ngụy quân tử cho một người chỉ hơi khách sáo. Với kiểu ngọt nhạt xã giao mà dân mạng gọi là thảo mai, chữ ngụy quân tử quá nặng. Nó dành cho người đem đạo đức ra làm bình phong để trục lợi, nhất là người có uy tín hoặc có quyền.
Gọi ai là ngụy quân tử thì cần cẩn trọng
Ngụy quân tử nghĩa là gì trong truyện kiếm hiệp?
Trong truyện chưởng, ngụy quân tử thường là các bậc chưởng môn, đại hiệp có danh tiếng chính phái nhưng ngấm ngầm làm việc ác để giành bí kíp, quyền lực. Nhạc Bất Quần là ví dụ được nhắc nhiều nhất.
Ngụy quân tử tiếng Anh là gì?
Cách dịch phổ biến là hypocrite. Văn chương có thêm tartuffe, lấy từ tên nhân vật của Mô-li-e, và thành ngữ a wolf in sheep’s clothing (sói đội lốt cừu).
Làm sao nhận ra một ngụy quân tử?
Nhìn việc làm hơn là lời nói: cách người đó đối xử với người yếu thế, cách hành xử khi tưởng không ai thấy, và lời hứa có đi cùng việc làm hay không. Người hay giảng đạo lý cho người khác mà rất dễ dãi với mình là dấu hiệu đáng để ý.
Thà làm chân tiểu nhân còn hơn ngụy quân tử, câu này đúng không?
Câu này đúng ở ý chê sự giả dối. Nhưng nó không khen tiểu nhân. Điều đáng theo vẫn là làm một người quân tử thật, nói sao làm vậy.