Ngoạn mục là tính từ chỉ thứ gì đó đẹp mắt, đáng ngắm, khiến người xem phải trầm trồ: một vùng núi đồi, một màn pháo hoa, một cú sút từ giữa sân. Nếu hỏi ngoạn mục nghĩa là gì theo từng chữ thì rất gọn: ngoạn là ngắm, thưởng thức; mục là con mắt. Trên báo thể thao, từ này còn đi với những trận thắng, những pha lội ngược dòng làm người ta nín thở.
| Nghĩa ngắn | Đẹp mắt, đáng ngắm; gây ấn tượng mạnh với người xem |
| Gốc từ | Hán Việt: ngoạn 玩 (ngắm, thưởng thức) + mục 目 (mắt) |
| Loại từ | Tính từ, thường đứng sau danh từ: cảnh ngoạn mục, chiến thắng ngoạn mục |
| Sắc thái | Khen ngợi, có chút cường điệu; hợp với văn tả cảnh và tin thể thao |
Ngoạn mục ghép từ hai chữ nào?
Chữ ngoạn (玩) thuộc bộ ngọc. Từ điển Hán Nôm ghi cho nó mấy nghĩa: đùa chơi, coi thường, và một nghĩa đẹp hơn cả là thưởng thức, ngắm nghía. Người Việt gặp nghĩa này hằng ngày mà ít để ý: du ngoạn là đi chơi ngắm cảnh, thưởng ngoạn là ngắm và thưởng thức cái đẹp.
Chữ mục (目) vẽ hình con mắt, có mặt trong mục kích (tận mắt thấy), mục đích, mục tiêu (cái đích mắt nhắm tới). Ghép lại, ngoạn mục là “cái đáng cho mắt ngắm”. Cách tạo từ này giống hệt mãn nhãn, nghĩa đen là đầy mắt: cả hai đều mượn con mắt để nói về một cảm giác thỏa thuê khi được nhìn.
Từ điển Hán Nôm trực tuyến không ghi “ngoạn mục” thành một mục từ riêng mà chỉ giảng từng chữ, nên khi giải thích cho học sinh, cách chắc nhất là đi từ nghĩa hai chữ thành phần như trên.
Đẹp mắt, rồi thành kịch tính
Mục từ trong từ điển tiếng Việt khá ngắn: ngoạn mục là đẹp, trông thích mắt. Hai ví dụ đi kèm lại cho thấy hai hướng dùng khác nhau: phong cảnh rất ngoạn mục và cú sút ngoạn mục. Từ điển mở Wiktionary ghi thêm nét nghĩa “tuyệt vời”.
- Nói về cảnh vật, công trình, màn biểu diễn: đẹp tới mức làm người xem choáng ngợp. Ví dụ: Đứng trên đèo nhìn xuống, cả thung lũng mây trông thật ngoạn mục.
- Nói về một hành động, một diễn biến: khéo, đẹp và bất ngờ đến mức người ta phải xem lại lần nữa. Ví dụ: Thủ môn bay người cản phá ngoạn mục ở phút bù giờ.
Ở nét thứ hai, cái được khen không còn là hình thức đẹp mà là độ kịch tính. Báo chí hay viết “lội ngược dòng ngoạn mục”, “cú lật kèo ngoạn mục”. Từ đó, đôi khi chữ này bị kéo sang cả những chuyện không vui, như một sự sụp đổ hay thất bại “ngoạn mục”. Cách nói ấy mang ý mỉa: thua mà thua đến mức ai cũng phải chú ý. Trong bài văn của học sinh, nên giữ ngoạn mục cho những điều đáng khen để khỏi lệch giọng.
Văn tả cảnh là nơi từ này hợp nhất. Đọc bài văn bản thông tin về vịnh Hạ Long trong Ngữ văn 9 sẽ thấy những tính từ cùng họ như tuyệt mĩ, kì vĩ được dùng để nói về một cảnh quan được cả thế giới biết đến. Muốn rõ thêm thế nào thì được gọi là một cảnh đẹp nổi tiếng được xếp hạng, có thể đọc phần giải nghĩa riêng của cụm từ ấy.
Mãn nhãn, hùng vĩ hay ấn tượng: chọn chữ nào?
| Từ | Trọng tâm | Dùng hợp nhất |
|---|---|---|
| Ngoạn mục | Đáng ngắm, gây trầm trồ; có thể kèm yếu tố bất ngờ | Cảnh đẹp, pha bóng, màn trình diễn, cú lội ngược dòng |
| Mãn nhãn | Người xem được thỏa thích, xem đã mắt | Bữa tiệc âm nhạc, trận đấu nhiều bàn thắng |
| Hùng vĩ | To lớn, cao rộng, gợi sức mạnh của thiên nhiên | Núi non, thác lớn, dãy Trường Sơn |
| Tráng lệ | Lộng lẫy, rực rỡ, thường do con người tạo ra | Cung điện, lễ khai mạc |
| Tẻ nhạt, nhạt nhòa | Trái nghĩa: không có gì đáng xem | Một trận hòa không bàn thắng, một bức ảnh mờ |
Hùng vĩ nghiêng về kích thước, tráng lệ nghiêng về vẻ lộng lẫy, còn ngoạn mục nghiêng về tác động lên người xem. Vì vậy có thể nói “một pha đi bóng ngoạn mục” nhưng không ai nói “một pha đi bóng hùng vĩ”. Từ gần nhất về sắc thái chung chung là ấn tượng; phần giải nghĩa chữ ấn tượng dùng trong lời khen nói rõ vì sao từ này hay bị dùng quá tay.
Một lỗi nhỏ hay gặp khi gõ nhanh là viết “ngoạn mụt” hoặc “ngoạng mục”. Nhớ chữ mục là con mắt, cùng với mục kích, thì sẽ khó viết sai.
Ngoạn mục trong câu văn, câu chuyện hằng ngày
Ngoạn mục tiếng Anh là gì?
Từ tương đương phổ biến nhất là spectacular. Khi muốn nhấn vào cảm giác nín thở trước cảnh đẹp, tiếng Anh hay dùng breathtaking; với một chiến thắng bất ngờ thì có stunning hay dramatic comeback.
Chiến thắng ngoạn mục là gì?
Là trận thắng có diễn biến kịch tính, thường đến từ thế bị dẫn trước hoặc bị đánh giá thấp, khiến người xem bất ngờ và phấn khích. Chữ ngoạn mục ở đây khen cách thắng chứ không chỉ khen kết quả.
Có nên viết “cảnh đẹp ngoạn mục” trong bài văn không?
Được, nhưng nên kèm chi tiết cụ thể để từ ấy có sức nặng. “Cảnh đẹp ngoạn mục” đứng một mình nghe chung chung; viết “mây trôi ngang lưng đèo, nắng rọi xuống từng thửa ruộng bậc thang” rồi mới khen ngoạn mục thì người đọc tin hơn.
Ngoạn mục có dùng cho người được không?
Ít khi dùng để tả vẻ ngoài của một người. Người ta nói về màn trình diễn, cú lội ngược dòng hay sự thay đổi của người đó: “cô ấy giảm cân ngoạn mục”, “anh ấy trở lại sân khấu ngoạn mục”.