Ngoại truyện là gì? Khác tiền truyện, hậu truyện, fanfic ra sao?

Ngoại truyện là phần truyện viết thêm bên ngoài mạch chính của một tác phẩm, kể về nhân vật, quãng thời gian hay sự việc mà truyện chính bỏ ngỏ hoặc chỉ lướt qua. Độc giả truyện mạng còn gọi nó là phiên ngoại; truyện tranh Nhật ghi là gaiden, sách tiếng Anh ghi side story hay extra. Ngoại truyện dùng chung thế giới và nhân vật với truyện gốc, nhưng đổi chỗ đặt ánh đèn.

Khái niệm	Truyện phụ, truyện bổ sung nằm ngoài cốt truyện chính của một tác phẩm
Nghĩa chữ	Hán Việt 外傳: ngoại (bên ngoài) + truyện (chuyện chép về người, việc)
Thuộc	Thuật ngữ về cấu trúc tác phẩm tự sự: tiểu thuyết, truyện tranh, phim bộ
Dấu hiệu nhận biết	Nhãn “ngoại truyện”, “phiên ngoại”, “gaiden”, “extra”; nhân vật phụ lên làm trung tâm

Ngoại truyện: chuyện kể ở bên lề

Chữ truyện (傳) trong Hán văn vốn chỉ lời chép lại đời một người hay một việc, như trong tiểu truyện, tự truyện. Chữ ngoại là bên ngoài. Vì thế, theo nghĩa cũ, ngoại truyện là những ghi chép không chính thức, nằm ngoài sử sách và bản truyện chính về một nhân vật.

Thư tịch Trung Hoa có một ví dụ nổi tiếng: Hàn Thi ngoại truyện của Hàn Anh đời Hán. Sách gồm hàng trăm mẩu chuyện ngắn, mỗi mẩu thường kết bằng một câu Kinh Thi. Nó không giảng nghĩa từng chữ trong Kinh Thi như sách chú giải, mà kể chuyện ở bên ngoài để làm rõ ý. Chữ “ngoại” ở đây hiểu là đi vòng bên ngoài văn bản gốc.

Nghĩa mà người đọc hôm nay hay gặp hẹp hơn và quen hơn: ngoại truyện là một truyện phụ gắn với một tác phẩm đã có, do tác giả hoặc người giữ bản quyền viết thêm, thêm nhân vật, thêm sự kiện mà không làm thay đổi mạch chính. Người ta đọc nó như đọc một trang nhật ký của một nhân vật phụ mà trước giờ chỉ thấy đứng ở góc.

Ngoại truyện, tiền truyện, hậu truyện và fanfic

Nhiều tên gọi cùng nói về phần “kể thêm”, nên dễ lẫn. Bảng dưới đây xếp chúng theo hai câu hỏi: kể ở thời điểm nào, và ai viết.

Tên gọi	Kể gì	Ai viết
Chính truyện	Mạch truyện chính, có mở đầu và kết thúc trọn vẹn	Tác giả
Ngoại truyện (phiên ngoại, gaiden)	Chuyện bên lề: nhân vật phụ, quãng trống, góc nhìn khác; thường ngắn	Tác giả hoặc bên giữ bản quyền
Tiền truyện (prequel)	Những gì xảy ra trước truyện chính; thường đủ dài để thành một bộ	Tác giả hoặc bên giữ bản quyền
Hậu truyện (sequel)	Câu chuyện tiếp nối sau kết thúc, có cốt truyện mới	Tác giả hoặc bên giữ bản quyền
Fanfic	Bất cứ điều gì người hâm mộ tưởng tượng thêm	Người hâm mộ, không chính thức

Điểm phân biệt quan trọng nhất là tính chính thức. Một chương kể chuyện hai nhân vật chính mười năm sau, do tác giả đăng, là ngoại truyện; cùng nội dung ấy mà do độc giả tự viết thì là truyện fan tự viết từ tác phẩm gốc. Còn với tiền truyện và hậu truyện, ranh giới với ngoại truyện nằm ở độ dài và trọng lượng: ngoại truyện thường chỉ là một vài chương, không gánh một cốt truyện lớn.

Dựa vào đâu để nhận ra một ngoại truyện?

1. Nhãn trên đầu chương hoặc bìa sách. “Ngoại truyện”, “phiên ngoại”, “extra”, “side story”, chữ 外伝 hay 番外 là cách tác giả báo trước rằng phần này nằm ngoài mạch chính.
2. Thế giới cũ, ánh đèn mới. Bối cảnh và nhân vật vẫn là của truyện gốc, nhưng người đứng giữa sân khấu thường là một nhân vật phụ, một kẻ phản diện, hoặc chính nhân vật chính ở một quãng đời khác.
3. Đọc riêng được nhưng hiểu trọn khi đã đọc gốc. Ngoại truyện ít khi giới thiệu lại nhân vật từ đầu; nó trông vào việc người đọc đã quen họ.
4. Không làm đổi kết cục chính. Nó có thể giải thích vì sao một nhân vật hành xử như thế, nhưng không lật lại cái kết đã có.

Ba dấu hiệu sau quan trọng hơn dấu hiệu đầu. Có những tác phẩm không dán nhãn gì, chỉ đặt một chương khác giọng ở cuối sách; người đọc vẫn nhận ra đó là ngoại truyện nhờ ánh đèn đã đổi chỗ.

Bốn kiểu ngoại truyện hay gặp

Dựa vào việc ngoại truyện chen vào đâu so với các chặng của cốt truyện chính, có thể chia thành bốn kiểu:

• Chuyện trong chuyện: lấp một khoảng trống giữa hai chương, chẳng hạn những ngày nhân vật chính đi xa mà truyện chính nhảy cóc qua.
• Chuyện sau chuyện: kể lại cuộc sống của nhân vật khi truyện đã kết. Truyện mạng hay tặng độc giả kiểu phiên ngoại này: đám cưới, con cái, một ngày bình thường.
• Chuyện quá khứ: lùi về tuổi thơ hay những năm trước của một nhân vật để giải thích tính cách hiện tại.
• Chuyện từ góc khác: kể lại một sự kiện đã có trong truyện chính, nhưng qua mắt một nhân vật khác.

Kakashi Gaiden và Hàn Thi ngoại truyện

Một chặng nối trong truyện tranh Naruto

Bộ truyện tranh Naruto có một mạch ngắn mang tên Kakashi Gaiden, tức ngoại truyện về Kakashi, người thầy của nhóm nhân vật chính. Mạch này được đặt ở chỗ chuyển từ phần một sang phần hai của bộ truyện, kể lại thời niên thiếu của Kakashi trong chiến tranh.

Tác dụng của nó rất rõ. Trong truyện chính, Kakashi là ông thầy lười biếng, lúc nào cũng cắm mặt vào sách. Ngoại truyện cho thấy anh từng là một cậu bé chỉ biết tuân luật, rồi phải trả giá đắt để hiểu rằng đồng đội quan trọng hơn luật lệ. Đọc xong ngoại truyện, những câu dặn dò học trò của Kakashi ở truyện chính bỗng có thêm trọng lượng. Đó đúng là kiểu “chuyện quá khứ” ở mục trên, và cũng là ví dụ cho việc ngoại truyện tạo bước đệm giữa hai phần lớn.

Một cách “kể ngoài” từ hai nghìn năm trước

Với Hàn Thi ngoại truyện, mỗi mẩu chuyện là một cách minh họa cho một câu thơ. Người viết không bàn chữ nào nghĩa là gì, mà kể một chuyện về người xưa rồi khép lại bằng câu thơ hợp ý. Ví dụ này cho thấy nghĩa cũ của chữ ngoại truyện: viết thêm ở bên ngoài văn bản chính, để văn bản chính sáng hơn.

Hai ví dụ cách nhau hơn hai nghìn năm nhưng có chung một điều: ngoại truyện chỉ thật sự có giá trị khi nó làm người đọc hiểu thêm truyện gốc, chứ không chỉ kéo dài trang sách.

Bốn câu luyện nhận diện ngoại truyện

Ngoại truyện qua mắt người đọc truyện mạng, truyện tranh

Ngoại truyện và phiên ngoại có giống nhau không?

Gần như giống nhau. Phiên ngoại là cách đọc Hán Việt của chữ 番外, hay dùng trong cộng đồng đọc truyện dịch từ tiếng Trung; ngoại truyện là cách gọi phổ thông hơn. Cả hai đều chỉ phần truyện thêm ngoài mạch chính.

Gaiden nghĩa là gì?

Gaiden là cách đọc tiếng Nhật của chữ 外伝, cùng gốc với ngoại truyện. Trong truyện tranh và trò chơi Nhật, chữ này thường xuất hiện trong tên một tập hoặc một trò chơi phụ, kể về nhân vật khác trong cùng thế giới.

Có nên đọc ngoại truyện trước truyện chính không?

Thường là không. Ngoại truyện viết cho người đã biết nhân vật, nên đọc trước dễ bị lộ tình tiết của truyện chính và thấy thiếu ngữ cảnh. Ngoại lệ là những ngoại truyện kể quá khứ được tác giả khuyên đọc độc lập.

Ngoại truyện tiếng Anh là gì?

Thường dùng side story, extra hoặc spin-off. Spin-off rộng hơn: nó có thể là cả một bộ truyện hay phim mới xoay quanh một nhân vật phụ.