Mê tín dị đoan là tin mù quáng vào chuyện huyền hoặc, quái lạ, không có căn cứ, rồi để niềm tin ấy chi phối việc làm của mình, nhiều khi đến mức gây hại cho sức khỏe, tiền bạc và các mối quan hệ. Hỏi mê tín dị đoan nghĩa là gì, cần nhớ hai chữ “mù quáng”: niềm tin thì ai cũng có, cái đáng lo là niềm tin không còn qua sự suy xét.
| Nghĩa ngắn | Tin mù quáng vào điều huyền hoặc, không có cơ sở, dẫn tới việc làm sai lệch |
| Gốc từ | Hán Việt: mê tín 迷信 (tin một cách mê muội) + dị đoan 異端 (mối lạ, lệch khỏi lẽ thường) |
| Loại từ | Cụm danh từ; “mê tín” đứng riêng còn là động từ |
| Sắc thái | Chê, phê phán; thường dùng trong văn bản, báo chí, pháp luật |
Mê tín dị đoan, tách từng chữ ra xem
Cụm bốn chữ này thật ra là hai từ ghép lại. Từ điển của Viện Ngôn ngữ học giảng mê tín là tin mù quáng vào thần thánh, ma quỷ, số mệnh và những điều huyền hoặc; ở khẩu ngữ, nó còn có nghĩa rộng hơn là tin tưởng thiếu suy xét, như “mê tín hàng ngoại”. Còn dị đoan được giảng là lòng tin vào điều quái lạ, nhảm nhí. Wiktionary tiếng Việt cũng ghi hai mục từ theo hướng tương tự và cho biết cả hai đều là âm Hán Việt.
Đi vào chữ Hán, nghĩa càng rõ. Mê (迷) là lạc lối, rối trí, không tỉnh; tín (信) là tin. Dị (異) là khác, lạ; đoan (端) là đầu mối. Trong tiếng Hán, 異端 vốn chỉ học thuyết lệch khỏi chính đạo, gần với chữ “tà thuyết”. Sang tiếng Việt, dị đoan nghiêng hẳn về nghĩa những điều kì quặc mà người ta tin theo.
Ghép lại, mê tín dị đoan là tin theo những điều lạ lùng không có căn cứ, tin đến mê muội. Một vế nói cách tin (mù quáng), một vế nói thứ được tin (quái lạ).
Đâu là tín ngưỡng, đâu là mê tín?
Đây là chỗ cần phân biệt kĩ nhất, vì gọi nhầm một tín ngưỡng là mê tín dễ gây tổn thương. Theo cách hiểu của Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016, tín ngưỡng là niềm tin được bày tỏ qua các lễ nghi gắn liền với tập tục lâu đời, để mỗi người và cả cộng đồng thấy yên lòng.
| Tiêu chí | Tín ngưỡng, phong tục | Mê tín dị đoan |
|---|---|---|
| Gốc rễ | Truyền thống lâu đời của cộng đồng | Lời đồn, lời phán, sự sợ hãi nhất thời |
| Mục đích | Tưởng nhớ, cầu bình an, gắn kết người với người | Mong đổi vận, tránh họa bằng cách phi lí |
| Hệ quả | Yên lòng, không làm hại ai | Tốn tiền, lỡ việc, hại sức khỏe, bị lợi dụng |
| Ví dụ | Thắp hương ngày giỗ ông bà, đi lễ đầu năm | Bỏ thuốc để uống nước “bùa”, bỏ thi vì bị phán “năm xui” |
Một ví dụ cho thấy lằn ranh không nằm ở nghi lễ mà ở cách hành xử: Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Điều bị báo chí phê phán là việc lợi dụng nghi lễ để trục lợi, thu tiền “giải hạn”, chứ không phải bản thân tín ngưỡng ấy.
Niềm tin trượt sang mù quáng lúc nào?
Có thể nhận ra qua những dấu hiệu rất đời thường:
- Thay khoa học bằng lời phán: người nhà ốm nặng mà không đưa đi viện, chỉ mời người về cúng, hoặc bỏ thuốc để dùng bùa.
- Để lời đoán quyết thay mình: bỏ một cơ hội học tập, hủy một mối quan hệ chỉ vì “không hợp tuổi”.
- Tốn kém vượt sức: vay mượn để mua vật phẩm “trấn yểm”, trả tiền “cắt tiền duyên”, “giải hạn” với giá rất cao.
- Bị dọa bằng nỗi sợ: tin nhắn kiểu “chia sẻ cho mười người, không sẽ gặp xui” cũng là một dạng mê tín đời mạng.
Điểm chung của các trường hợp trên là niềm tin đã lấn át lí trí và bắt đầu gây thiệt hại thật. Còn việc chọn ngày đẹp để khai trương, giữ lời ăn tiếng nói ngày Tết thì phần nhiều là thói quen văn hóa, khó gọi là mê tín nếu không làm hại ai.
Vì sao người ta dễ tin, và cái giá phải trả?
Nguyên nhân sâu nhất là cảm giác bất an. Thi cử, làm ăn, bệnh tật là những chuyện con người không nắm chắc được kết quả; một lời hứa hẹn “làm lễ là qua” nghe dễ chịu hơn nhiều so với việc phải chờ đợi. Thêm vào đó là thiếu hiểu biết khoa học, tâm lí “người ta làm thì mình cũng làm”, và những kẻ cố ý dựng chuyện để kiếm lời.
Cái giá thì khá rõ: mất tiền, mất thời gian, lỡ thời điểm chữa bệnh, gia đình lục đục. Pháp luật Việt Nam cũng có chế tài riêng: Bộ luật Hình sự 2015 có Điều 320 về tội hành nghề mê tín, dị đoan, nhắm vào người lấy bói toán, đồng bóng hay các hình thức tương tự làm nghề, đã bị phạt hành chính hoặc đã bị kết án vì việc này mà vẫn tiếp tục. Khi có dấu hiệu chiếm đoạt tiền, hành vi còn có thể bị xem xét theo tội lừa đảo.
Với chuyện sức khỏe, lời khuyên đơn giản nhất cũng là quan trọng nhất: người thân có dấu hiệu bệnh thì đưa đến cơ sở y tế để bác sĩ thăm khám, đừng để lời đồn về “thầy giỏi” làm lỡ thời gian vàng.
Dân gian cười thầy bói ra sao?
Ông cha ta phê phán mê tín bằng tiếng cười hơn là bằng lời răn. Truyện Trạng Lợn xem bói kể về anh Chung Nhi mở hàng bói ở kinh thành, đoán trúng kì thi bị hoãn chỉ vì nghe lỏm hai vị quan nói chuyện, rồi tìm ra ngựa mất nhờ tên trộm tự sợ mà khai. Tiếng “thầy bói giỏi” hóa ra toàn nhờ ăn may; đọc lại ở bài truyện cười Trạng Lợn đi xem bói.
Truyện ngụ ngôn Thầy bói xem voi lại chọn mấy ông thầy bói làm nhân vật chính để chế giễu lối nhìn phiến diện; bài học ấy có ở trang ngụ ngôn năm ông thầy sờ voi. Câu nên nhớ nhất có lẽ là điều cụ già nào cũng dặn con cháu: ốm thì đi viện, thi thì ôn bài.
Mê tín dị đoan trong đời sống hôm nay
Mê tín là gì?
Mê tín là tin mù quáng vào thần thánh, ma quỷ, số mệnh hoặc những điều huyền hoặc. Ở khẩu ngữ, từ này còn chỉ sự tin tưởng thiếu suy xét nói chung, như mê tín hàng hiệu, mê tín thuốc bổ.
Dị đoan là gì?
Dị đoan là niềm tin vào những điều quái lạ, nhảm nhí. Gốc Hán 異端 vốn chỉ thuyết lạ lệch khỏi chính đạo; tiếng Việt thường đi liền với mê tín thành cụm “mê tín dị đoan”.
Xem bói có phải mê tín dị đoan không?
Xem cho vui rồi thôi thì nhiều người coi là chuyện giải trí. Nhưng khi để lời bói quyết định chuyện học, chuyện chữa bệnh, chuyện tiền bạc, hoặc tốn kém vì lời phán, thì đã là mê tín. Người làm nghề bói toán để trục lợi còn có thể bị xử lí theo pháp luật.
Mê tín dị đoan tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh dùng superstition (danh từ) và superstitious (tính từ), ví dụ: a superstitious belief, một niềm tin mê tín.