MBTI là viết tắt của Myers–Briggs Type Indicator, một bảng câu hỏi tự đánh giá xếp người làm vào 1 trong 16 nhóm tính cách, mỗi nhóm gọi bằng bốn chữ cái như INFP hay ESTJ. Hỏi “MBTI là cái gì” thì có thể trả lời gọn: đó là cách mô tả bạn thích nạp năng lượng, nhìn nhận thông tin, đưa ra lựa chọn và sắp xếp cuộc sống theo kiểu nào, chứ không phải bài thi chấm giỏi hay dở.
| Nghĩa ngắn | Công cụ phân loại tính cách thành 16 nhóm dựa trên 4 cặp xu hướng |
| Gốc từ | Tiếng Anh: Myers–Briggs Type Indicator, theo tên hai mẹ con Katharine Briggs và Isabel Briggs Myers |
| Nền tảng | Lí thuyết các kiểu tâm lí của Carl Jung (1921) |
| Sắc thái | Phổ biến trên mạng và trong đào tạo kĩ năng; giới tâm lí học đánh giá độ tin cậy khoa học còn hạn chế |
MBTI là gì?
Về bản chất, MBTI là một bảng câu hỏi tự trả lời: bạn chọn giữa các phương án mô tả thói quen, sở thích của mình, rồi điểm số được quy về bốn cặp xu hướng mà Carl Jung từng mô tả. Người nghĩ ra nó lại không xuất thân từ giới học thuật. Katharine Cook Briggs không phải nhà tâm lí học. Bà bắt đầu ghi chép về tính cách con người từ khoảng năm 1917, sau khi để ý rằng chàng rể tương lai Clarence Myers nhìn thế giới khác hẳn mọi người trong nhà. Khi cuốn Psychological Types của Carl Jung (xuất bản bằng tiếng Đức năm 1921) có bản tiếng Anh năm 1923, bà thấy Jung đã đi xa hơn mình rất nhiều trên cùng một hướng.
Con gái bà, Isabel Briggs Myers, biến lí thuyết ấy thành bảng hỏi trong Thế chiến thứ hai, với mong muốn giúp người lao động chọn được công việc hợp với mình. Phiên bản đầu được hoàn thành khoảng năm 1943. Từ năm 1975, bộ công cụ do một nhà xuất bản tâm lí ở Mỹ (nay là The Myers-Briggs Company) độc quyền phát hành. Bản chính thức là bản trả phí, do người được cấp chứng chỉ hướng dẫn và giải thích kết quả.
Đọc bốn chữ cái: mỗi chữ nói lên điều gì
Kết quả MBTI ghép từ bốn cặp, mỗi cặp chọn một chữ. Các nhãn dịch sang tiếng Việt còn khác nhau giữa các trang, nên nhớ chữ cái tiếng Anh sẽ chắc hơn.
| Cặp | Câu hỏi đằng sau | Dấu hiệu đời thường |
|---|---|---|
| E (Extraversion) – I (Introversion) | Bạn lấy lại năng lượng từ đâu? | E thấy phấn chấn sau buổi tụ tập; I cần ở một mình một lúc mới “sạc” lại được |
| S (Sensing) – N (Intuition) | Bạn chú ý tới thông tin kiểu gì? | S nhớ chi tiết cụ thể, tin vào thứ đã thấy; N thích ý tưởng, khả năng, bức tranh lớn |
| T (Thinking) – F (Feeling) | Bạn quyết định dựa vào đâu? | T cân nhắc lí lẽ, sự công bằng; F đặt nặng giá trị cá nhân và cảm xúc của người trong cuộc |
| J (Judging) – P (Perceiving) | Bạn thích sống có kế hoạch hay để ngỏ? | J lập danh sách việc, ghét trễ hạn; P xoay xở linh hoạt, hay làm dồn khi gần sát giờ |
Ghép bốn chữ ta được 16 tổ hợp. Bảng phân loại quen dùng xếp chúng thành bốn cột theo cặp chữ ở giữa:
| ST | SF | NF | NT |
|---|---|---|---|
| ISTJ | ISFJ | INFJ | INTJ |
| ISTP | ISFP | INFP | INTP |
| ESTP | ESFP | ENFP | ENTP |
| ESTJ | ESFJ | ENFJ | ENTJ |
Hai điều nên nhớ khi đọc kết quả. Một, chữ cái chỉ nói về xu hướng ưa thích, không nói về năng lực: người chữ F vẫn lập luận chặt chẽ được, người chữ I vẫn thuyết trình tốt. Hai, phần lớn mọi người có điểm nằm gần giữa thang, nên chỉ cần trả lời khác vài câu là chữ cái đổi. Ai nhận kết quả kiểu “INFJ nhưng sát ranh giới J/P” thì đừng ngạc nhiên.
Thử ghép E, N, T, P lại sẽ ra nhóm ENTP, còn gọi là Người tranh luận, kiểu người thích lật ngược vấn đề và tranh luận tới cùng cho vui.
Ghép E, S, F, P lại sẽ ra nhóm ESFP, những người sống vì khoảnh khắc và thích đứng giữa đám đông.
Vì sao ai cũng hỏi “bạn MBTI gì?” và hệ quả đi kèm
MBTI dễ lan truyền vì nó đáp đúng một nhu cầu rất người: muốn được gọi tên. Bốn chữ cái ngắn gọn, dễ nhớ, dễ ghi lên bio, lại cho cảm giác “à, hóa ra mình như vậy là có lí do”. Mọi kết quả đều được mô tả bằng lời tích cực, không ai bị chấm điểm kém, nên người làm thấy dễ chịu và muốn chia sẻ. Báo chí nước ngoài từng ghi nhận cơn sốt MBTI trong giới trẻ Hàn Quốc thời đại dịch, bắt đầu từ chính một trang test miễn phí, rồi lan sang nhiều nơi khác.
Tác động của nó vì thế có cả hai mặt:
- Trong học tập và tự hiểu mình: nhiều bạn nhờ MBTI mà lần đầu nghĩ nghiêm túc về cách mình học, mình giao tiếp. Đó là điểm khởi đầu tốt, tương tự những bài học về hiểu rõ bản thân trong Ngữ văn 8.
- Trong tuyển dụng: một số công ty dùng MBTI cho hoạt động gắn kết đội nhóm. Nhưng chính công ty sở hữu bộ công cụ khuyến cáo không dùng nó để tuyển chọn hay sàng lọc ứng viên, vì nó không đo năng lực và không dự đoán được ai làm việc giỏi.
- Trong hẹn hò: câu “INFP với ENFJ có hợp không?” xuất hiện dày đặc. Chơi cho vui thì không sao, nhưng loại ai đó chỉ vì bốn chữ cái thì là dán nhãn. Những tín hiệu đáng để ý trong một mối quan hệ nằm ở cách người ta cư xử, như các dấu hiệu cảnh báo khi tìm hiểu nhau, chứ không nằm ở kết quả test.
Ai tò mò về nửa còn lại trong câu hỏi hẹn hò kia có thể đọc mô tả nhóm tính cách Người thầy ENFJ, gồm cả nét mạnh lẫn chỗ dễ bị hiểu lầm.
Khoa học nói gì về độ chính xác của MBTI
Vậy MBTI có chính xác không? Giới nghiên cứu tâm lí chỉ ra mấy điểm yếu chính:
Kết quả không ổn định. Một số nghiên cứu được trích nhiều cho thấy khi làm lại bài sau khoảng năm tuần, một tỉ lệ đáng kể người làm, có tài liệu nói tới gần một nửa, nhận được nhóm khác lần đầu. Nhà phát hành và một số chuyên gia phản bác rằng con số ấy dựa vào dữ liệu cũ. Dù vậy, việc một người có thể “đổi nhóm” chỉ sau vài tuần cho thấy đừng xem kết quả như một cái nhãn cố định.
Chia đôi khi tính cách lại liền mạch. Điểm của đa số mọi người dồn ở khoảng giữa, nhưng MBTI vẫn bắt chọn hẳn một bên. Người đứng sát ranh giới vì thế bị xếp vào hai nhóm rất khác nhau dù gần như giống hệt nhau.
Khả năng dự đoán còn hạn chế. Năm 1991, một ủy ban của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ kết luận chưa có đủ nghiên cứu thiết kế tốt để biện minh cho việc dùng MBTI trong tư vấn nghề nghiệp. Vì thế các nhà tâm lí học thường xếp nó vào loại công cụ gợi mở để trò chuyện, không phải công cụ đo lường.
Hiểu đúng thì MBTI vẫn có ích như một bản phác thảo để bắt đầu nghĩ về mình.
Chẳng hạn, đọc phần mô tả nhóm Người giám hộ ESTJ rồi đối chiếu với cách mình thật sự làm việc, ta sẽ thấy chỗ nào khớp, chỗ nào chỉ là khuôn chung.
MBTI đặt cạnh Big Five và DISC
Trong nghiên cứu tâm lí, mô hình được dùng nhiều nhất là Big Five (năm yếu tố lớn): cởi mở, tận tâm, hướng ngoại, dễ chịu và mức độ bất ổn cảm xúc. Khác MBTI, Big Five chấm điểm trên thang liên tục chứ không chia người thành loại, nên ổn định hơn khi đo lại; nghiên cứu năm 1989 của McCrae và Costa còn thấy bốn thang MBTI tương ứng khá rõ với bốn trong năm yếu tố này. DISC là một công cụ khác hay gặp ở doanh nghiệp, tập trung vào phong cách hành vi khi làm việc qua bốn nhóm D, I, S, C. Nếu bạn quan tâm tới khả năng hiểu và điều tiết cảm xúc hơn là “kiểu người”, khái niệm gần hơn là trí tuệ cảm xúc EQ.
Một hệ khác cũng hay được đem ra so là trắc nghiệm Enneagram, chia người thành chín kiểu theo động lực bên trong.
Trước khi đi làm bài test, đọc mấy dòng này
MBTI là cái gì, có giống bói toán hay cung hoàng đạo không?
Không giống. MBTI lấy từ những gì chính bạn trả lời về thói quen và sở thích, còn cung hoàng đạo hay thần số học dựa vào ngày sinh. Tuy vậy MBTI cũng không phải phép đo chính xác, nên chỉ nên xem như gợi ý để tự quan sát.
Bài test MBTI miễn phí trên mạng có phải MBTI thật không?
Phần lớn là không. Bản MBTI chính thức thuộc bản quyền của nhà phát hành, thường phải trả phí và có người được đào tạo giải thích kết quả. Các trang miễn phí chỉ mượn bốn chữ cái và cách chia 16 nhóm, câu hỏi và cách tính điểm là của riêng họ.
Kết quả MBTI có thay đổi theo thời gian không?
Có thể. Tâm trạng lúc làm bài, hoàn cảnh sống, việc bạn lớn lên đều làm câu trả lời khác đi, nhất là khi điểm của bạn nằm sát ranh giới giữa hai chữ. Tuổi học sinh lại là lúc tính cách còn đang thành hình.
Có nên dựa vào MBTI để chọn ngành học?
Chỉ nên dùng như một trong nhiều nguồn tham khảo. Điểm mạnh từng môn, sở thích thật sự, lời khuyên của thầy cô và trải nghiệm thực tế đáng tin hơn bốn chữ cái nhiều.