Enneagram là một mô hình chia tính cách con người thành chín kiểu, đánh số từ 1 đến 9 và xếp quanh một hình vẽ chín đỉnh nằm trong vòng tròn. Mỗi kiểu được mô tả qua động lực bên trong: điều người ấy mong muốn nhất và điều họ sợ nhất. Enneagram phổ biến trong sách phát triển bản thân, khóa học kĩ năng, nhưng giới tâm lý học hàn lâm chưa công nhận nó là một trắc nghiệm khoa học.
| Nghĩa ngắn | Mô hình chín kiểu tính cách dựa trên động lực và nỗi sợ cốt lõi |
| Gốc từ | Tiếng Hy Lạp: ennea (chín) + gramma (nét vẽ, hình vẽ) |
| Cách đọc | “en-ni-a-gram”; tiếng Việt giữ nguyên chữ, không dịch |
| Độ tin cậy | Dùng để tự soi mình; chưa được xem là công cụ đo lường đã kiểm chứng |
Enneagram: chín đỉnh trên một vòng tròn
Cái tên đã nói gần hết hình dạng. Hình enneagram gồm một vòng tròn với chín điểm cách đều; bên trong có một tam giác nối ba điểm 3, 6, 9 và một hình sáu cạnh gãy khúc nối các điểm còn lại theo thứ tự 1, 4, 2, 8, 5, 7. Mỗi điểm là một kiểu tính cách, và các đường nối được dùng để giải thích người ta thay đổi ra sao khi thoải mái hoặc khi căng thẳng.
Lịch sử của mô hình này còn nhiều tranh cãi. Phần chắc chắn hơn cả: nhà huyền học G. I. Gurdjieff là người đầu tiên dùng tên gọi và hình vẽ enneagram, nhưng ông không dùng nó để phân loại tính cách. Phải đến Oscar Ichazo, người Bolivia, chín điểm mới được gắn với chín kiểu người. Sau đó bác sĩ tâm thần người Chile Claudio Naranjo học lại từ Ichazo, phát triển theo hướng tâm lý và đưa nó sang Mỹ vào khoảng thập niên 1970. Từ đấy sách vở về Enneagram nở rộ, rồi đi vào các công ty, trường học và mạng xã hội.
Ý tưởng cốt lõi của Enneagram khá đơn giản: hai người có thể làm cùng một việc vì hai lí do khác hẳn nhau. Một người chăm chỉ vì sợ làm sai, người khác chăm chỉ vì muốn được ghi nhận. Enneagram không hỏi bạn làm gì, nó hỏi bạn làm vì điều gì.
Chín kiểu người, nhận ra qua điều gì?
Tên gọi các kiểu khác nhau đôi chút tùy trường phái và người dịch. Bảng dưới dùng những tên hay gặp nhất trong sách tiếng Việt:
| Kiểu | Tên thường gặp | Dấu hiệu trong đời thường |
|---|---|---|
| 1 | Người cầu toàn | Thấy lỗi chính tả là muốn sửa; khó chịu khi việc làm không đúng chuẩn |
| 2 | Người giúp đỡ | Nhớ sinh nhật cả lớp; khó mở lời từ chối |
| 3 | Người thành đạt | Đặt mục tiêu rõ, thích được công nhận, ngại để lộ thất bại |
| 4 | Người cá tính | Muốn mình khác người, nhạy với cảm xúc và cái đẹp |
| 5 | Người quan sát | Tìm hiểu kĩ trước khi nói; cần khoảng riêng để nạp lại năng lượng |
| 6 | Người trung thành | Luôn có phương án dự phòng; gắn bó với nhóm mình tin |
| 7 | Người nhiệt tình | Lịch kín kế hoạch vui; dễ chán khi việc lặp lại |
| 8 | Người thách thức | Nói thẳng, quyết nhanh, đứng ra bảo vệ người yếu hơn |
| 9 | Người hòa giải | Ngại xung đột, dễ chiều theo ý số đông để giữ yên ổn |
Người dạy Enneagram còn gom chín kiểu thành ba nhóm, gọi là ba trung tâm: nhóm bản năng (8, 9, 1) hay xoay quanh chuyện giận và kiểm soát; nhóm cảm xúc (2, 3, 4) xoay quanh hình ảnh bản thân; nhóm tư duy (5, 6, 7) xoay quanh nỗi lo và sự an toàn. Ngoài kiểu chính, mỗi người được cho là chịu ảnh hưởng của một trong hai kiểu nằm sát bên, gọi là “cánh” (wing). Ví dụ kiểu 9 có thể mang cánh 8 hoặc cánh 1, viết tắt là 9w8, 9w1.
Đọc bảng này chỉ để tự soi, không phải để dán nhãn. Một bạn thích giúp người khác chưa chắc là kiểu 2, cũng như người ngại cãi nhau chưa chắc là kiểu 9.
Vì sao Enneagram cuốn hút và giới hạn ở đâu?
Theo những người theo đuổi mô hình, mỗi người sinh ra đã nghiêng về một kiểu, rồi môi trường gia đình và trải nghiệm tuổi nhỏ uốn nắn thêm. Kiểu chính được cho là không đổi, nhưng mức độ lành mạnh của nó có thể tốt lên hay xấu đi.
Sức hút của Enneagram nằm ở chỗ nó nói bằng ngôn ngữ của động cơ. Đọc mô tả kiểu của mình, nhiều người có cảm giác “bị nói trúng”, từ đó hiểu vì sao mình hay cáu khi bị kiểm soát, hay vì sao mình luôn cố làm vừa lòng người khác. Trong nhóm làm việc, nó cho mọi người một bộ từ chung để nói về khác biệt mà không cần chỉ trích nhau.
Nhưng mặt còn lại cũng cần biết rõ:
- Các nghiên cứu đo lường về Enneagram còn ít, phần lớn chưa được giới học thuật chấp nhận; nhiều chuyên gia đánh giá tính cách xếp nó vào loại giả khoa học.
- Bài trắc nghiệm trên mạng mỗi nơi một kiểu, làm hai lần có thể ra hai kết quả khác nhau.
- Mô tả kiểu thường đủ rộng để ai đọc cũng thấy có phần đúng với mình.
Vì vậy, kết quả Enneagram không nên dùng để tuyển người, chọn ngành hay kết luận về một ai đó. Khi đang có những khó khăn tâm lý thật sự, nói chuyện với chuyên gia tâm lý vẫn đáng tin hơn một bài trắc nghiệm.
Enneagram khác MBTI ở chỗ nào?
Hai mô hình hay bị đặt cạnh nhau vì cùng nổi trên mạng và cùng có bài test miễn phí. Khác biệt chính:
| Tiêu chí | Enneagram | MBTI |
|---|---|---|
| Số nhóm | 9 kiểu, kèm cánh và ba trung tâm | 16 nhóm ghép từ 4 cặp chữ cái |
| Câu hỏi chính | Bạn hành động vì động cơ, nỗi sợ nào? | Bạn tiếp nhận thông tin và ra quyết định theo cách nào? |
| Cách ghi | Một con số, có thể thêm cánh: 4w5 | Bốn chữ cái: INFJ, ESTP |
| Độ tin cậy | Chưa được giới học thuật công nhận | Cũng bị nhiều nhà tâm lý phê bình |
Ai muốn so tiếp có thể đọc bài giải thích 16 nhóm tính cách MBTI và bài về mô hình DISC bốn nhóm hành vi. Còn nếu cần một khái niệm nền để hiểu các mô hình này đang cố mô tả cái gì, bài tính cách và mô hình Big Five là chỗ bắt đầu hợp lí.
Một lỗi hay gặp khi đọc kết quả: thấy mình là kiểu 1 rồi coi “cầu toàn” như giấy phép để khó tính với người khác. Ý của mô hình thì ngược lại, nó chỉ ra chỗ cần nới lỏng.
Đọc kí hiệu Enneagram: số, cánh và bài test
Trắc nghiệm Enneagram là gì?
Là bộ câu hỏi tự đánh giá giúp đoán kiểu Enneagram của bạn. Có nhiều phiên bản khác nhau, miễn phí lẫn trả phí; kết quả chỉ nên coi là gợi ý để đọc kĩ mô tả các kiểu gần nhau rồi tự đối chiếu.
Cánh trong Enneagram là gì?
Là một trong hai kiểu nằm sát kiểu chính trên vòng tròn, được cho là pha thêm màu cho tính cách. Kiểu 4 cánh 5 (4w5) thường được tả là trầm và thích suy ngẫm hơn kiểu 4 cánh 3 (4w3).
Enneagram có chính xác không?
Chưa có đủ bằng chứng khoa học để khẳng định. Nhiều người thấy nó hữu ích để tự hiểu mình, nhưng không nên dùng nó như một chẩn đoán hay thước đo chính thức.
Enneagram type 9 là gì?
Là kiểu Người hòa giải: điềm tĩnh, dễ chịu, giỏi nhìn vấn đề từ nhiều phía, nhưng dễ né xung đột và gác nhu cầu của mình sang một bên.