Lọ mọ là đi lại hoặc làm việc chậm chạp, mò mẫm vì việc không dễ, nhiều khi giữa chỗ tối hay chỗ khuất, nhưng người ấy vẫn chịu khó làm tới cùng. Nghe câu “bà lọ mọ dưới bếp từ tờ mờ sáng” là thấy cả dáng chậm lẫn cái bền bỉ. Lọ mọ nghĩa là gì so với lò mò? Hai từ gần như cùng nghĩa, khác nhau chủ yếu ở sắc thái.
| Nghĩa | Chậm chạp, mò mẫm vì việc khó, nhưng vẫn kiên trì làm |
| Loại từ | Từ láy; từ điển xếp khi là tính từ, khi là động từ |
| Gần nghĩa | Lò mò, mày mò, lúi húi, cặm cụi |
| Sắc thái | Khẩu ngữ; thường thương cảm hoặc tự trào, ít khi chê |
Lọ mọ: chậm mà không bỏ dở
Từ này vẽ ra một dáng người hơn là gọi tên một việc. Người lọ mọ không làm nhanh, cũng chẳng làm khéo, nhưng cứ lần từng bước, sờ từng chỗ cho đến khi xong. Từ điển mở Wiktionary tiếng Việt cho rằng người lọ mọ làm chậm vì việc khó, song vẫn bền bỉ và chịu khó; có từ điển khác chỉ ghi gọn “như lò mò”.
Gom lại, có thể thấy hai nét đi liền nhau:
- Mò mẫm trong cảnh khó: trời tối, đường lạ, việc chưa quen tay. Ví dụ: Mất điện giữa chừng, cả nhà lọ mọ đi tìm bao diêm với mẩu nến.
- Chậm nhưng bền: làm lâu, làm một mình, không ai giục mà vẫn làm. Ví dụ: Ông nội lọ mọ ngoài vườn cả buổi để buộc lại giàn mướp đổ.
Thêm vài câu ở những cảnh khác nhau để thấy từ này co giãn ra sao:
- Nhà xa, phải đổi hai chuyến xe buýt, vậy mà tuần nào bà cũng lọ mọ lên thăm cháu.
- Tối nào cậu ấy cũng lọ mọ ôn lại từng dạng bài, chậm mà chắc.
- Không có thợ, hai bố con lọ mọ tự lắp cái tủ theo tờ hướng dẫn đến tận khuya.
Để ý rằng trong cả ba câu, người nói đều không chê. Cái chậm ở đây đi cùng sự tận tụy, nên lọ mọ hay được dùng khi kể về ông bà, cha mẹ, hoặc khi tự kể về mình một cách hơi tự giễu.
Từ chữ mò đến lò mò, lọ mọ
Gốc nghĩa nằm ở chữ mò: tìm bằng tay ở chỗ mắt không nhìn thấy, như mò cua, mò ốc, hay thành ngữ mò kim đáy bể chỉ việc tìm kiếm gần như vô vọng. Từ đó có mò mẫm, mày mò, lò mò.
Lọ mọ là một từ láy vần: hai tiếng chung vần -o, lại cùng mang thanh nặng. Tách riêng thì “mọ” không có nghĩa gì, còn “lọ” ở đây chẳng dính dáng đến cái lọ đựng nước mắm. Đọc lên, hai tiếng nặng đi liền nhau nghe trĩu xuống, như chính cái dáng lom khom, chậm rãi mà từ này muốn tả.
So với lò mò, lọ mọ nghiêng về phía cần mẫn hơn. Lò mò còn một nét khẩu ngữ là rón rén tìm đến đâu đó với vẻ không đàng hoàng, như nửa đêm mới lò mò về. Lọ mọ hiếm khi mang ý xấu ấy.
Lọ mọ, lò mò, mày mò hay cặm cụi?
| Từ | Điểm nhấn | Ví dụ |
|---|---|---|
| Lọ mọ | Chậm, vất vả, nhưng chịu khó; thường gợi thương | Mẹ lọ mọ khâu lại chiếc cặp sứt quai |
| Lò mò | Đi lại, làm việc mò mẫm trong tối; khẩu ngữ còn có ý lén lút | Trời tối vẫn lò mò ra đồng thăm nước |
| Mày mò | Dò tìm kiên nhẫn, tỉ mỉ để tự làm được một việc mới | Mày mò mãi cũng sửa được cái quạt |
| Cặm cụi | Chăm chú làm, không để ý xung quanh | Cặm cụi ghi chép suốt giờ học |
| Lúi húi | Cúi người làm việc gì đó, thường là việc vặt | Lúi húi nhặt rau ngoài hiên |
Trái nghĩa với lọ mọ là những từ tả sự nhanh và gọn: nhanh nhẹn, thoăn thoắt, tháo vát. Còn khi người ta làm mãi không ra mà lúng túng xoay hết cách này đến cách khác, từ hợp hơn là chữ loay hoay và chuyện lúng túng. Nếu muốn nói về cái phẩm chất bền bỉ đứng sau dáng lọ mọ, có thể đọc thêm về sự bền chí theo đuổi một việc đến cùng.
Ông bà ta không dùng chữ lọ mọ trong ca dao, nhưng cái dáng ấy thì có mặt khắp nơi trong ca dao về người chân lấm tay bùn: dậy từ khi gà gáy, về khi trời đã nhá nhem. Một lưu ý nhỏ khi viết văn: lọ mọ là từ của lời kể thân mật, đặt vào văn bản hành chính hay báo cáo sẽ lạc giọng; ở đó nên thay bằng “cần mẫn” hoặc “tỉ mỉ”.
Lọ mọ trong lời ăn tiếng nói
Lọ mọ có phải từ láy không?
Có. Đây là từ láy vần, hai tiếng chung vần và cùng thanh nặng; tiếng “mọ” đứng riêng không có nghĩa. Vì thế không thể tách thành “lọ” và “mọ” để giải nghĩa từng chữ như từ ghép.
Lọ mọ và lò mò khác nhau thế nào?
Nghĩa gần như trùng nhau ở phần mò mẫm, chậm chạp. Khác ở sắc thái: lọ mọ thường gợi sự chịu khó, đáng thương; lò mò còn được dùng để nói ai đó lén lút tìm đến, có chút chê trách.
Nói ai đó lọ mọ có phải là chê chậm không?
Thường là không. Người nói hay dùng lọ mọ với giọng thương hoặc khen ngầm sự cần mẫn. Muốn chê chậm, tiếng Việt có từ thẳng hơn như “lề mề”, “chậm như rùa”.
Lọ mọ tiếng Anh nói thế nào?
Không có một từ tương đương. Tùy câu, có thể dịch là fumble around (mò mẫm), potter about (lúi húi làm việc vặt) hoặc diễn ý work slowly but patiently.