Lỗ châu mai là lỗ hay khe hẹp khoét trên tường lô cốt, tường thành, công sự, để người bên trong quan sát và đưa súng ra bắn mà thân mình vẫn được tường che. Từ này thuộc lớp từ quân sự, học sinh hay gặp trong bài học về chiến dịch Điện Biên Phủ, gắn với tấm gương Phan Đình Giót lấy thân mình lấp lỗ châu mai.
| Nghĩa ngắn | Lỗ bắn trên tường lô cốt, tường thành, dùng để quan sát và nổ súng |
| Loại từ | Danh từ (cụm danh từ cố định, viết rời ba tiếng, không gạch nối) |
| Lĩnh vực | Quân sự, kiến trúc phòng thủ |
| Tiếng Anh | embrasure, loophole, arrow slit (lỗ bắn tên thời cổ) |
Khe hở nhỏ trên bức tường dày: lỗ châu mai trông ra sao?
Hình dung một lô cốt bê tông. Tường dày, kín bưng, chỉ có vài ô hở hình chữ nhật dẹt ngang tầm mắt. Từ bên trong, người lính kê nòng súng lên mép ô và bắn ra; từ bên ngoài, đối phương chỉ thấy một khe tối rất nhỏ, khó mà bắn trúng vào. Ô hở ấy là lỗ châu mai.
Từ điển giải nghĩa ngắn gọn: lỗ trên tường lô cốt để đưa súng ra ngoài bắn. Thực tế lỗ châu mai có từ trước khi có súng rất lâu. Thành lũy thời cổ đã có những khe dọc hẹp để bắn cung, bắn nỏ. Thường mặt trong của lỗ được khoét loe ra, lòng lỗ rộng hơn miệng lỗ: người bắn có chỗ xoay nòng, quan sát được một góc rộng, trong khi miệng lỗ phía ngoài vẫn nhỏ. Về sau, xe tăng, xe bọc thép cũng có những khe bắn mang nguyên tắc ấy.
Vì vậy, nói đến lỗ châu mai là nói đến hai mặt cùng lúc: nơi an toàn cho người phòng thủ, và điểm nguy hiểm nhất với người tấn công, bởi lửa đạn phụt ra từ đó.
Him Lam, 13/3/1954 và tấm thân lấp lỗ châu mai
Với học sinh Việt Nam, từ này gần như không tách được khỏi tên Phan Đình Giót. Ông quê Cẩm Xuyên, Hà Tĩnh, chiến sĩ Đại đoàn 312. Ngày 13 tháng 3 năm 1954, trận đánh cứ điểm Him Lam mở màn chiến dịch Điện Biên Phủ. Bị thương nhiều lần trong lúc mở đường, khi hỏa lực từ một lô cốt địch chặn đứng mũi xung phong, ông lao lên lấy thân mình lấp kín lỗ châu mai. Họng súng câm, đồng đội xông lên tiêu diệt cứ điểm. Năm 1955, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Các tài liệu ghi số hiệu lô cốt không giống nhau, có nơi là lô cốt số 2, có nơi số 3; nhưng hành động và ý nghĩa thì thống nhất. Đọc lại diễn biến trận mở màn trong bài soạn Diễn biến Chiến dịch Điện Biên Phủ sẽ thấy vì sao cứ điểm Him Lam phải hạ bằng được ngay đêm đầu.
Từ này cũng có mặt trong truyện cổ. Trong bản kể tiếng Việt của truyện cổ tích nước ngoài Ba cô chị, nhà vua giấu con gái trong căn phòng nhỏ tít dưới lỗ châu mai trên mặt thành, mong chú rể gấu không tìm tới được. Chi tiết ấy cho thấy từ này dùng được cho cả lâu đài châu Âu thời xưa, không riêng lô cốt bê tông.
Lỗ châu mai, lô cốt, ụ súng, răng cưa thành: đừng gọi lẫn
| Từ | Là gì | Quan hệ với lỗ châu mai |
|---|---|---|
| Lô cốt | Công trình phòng thủ nhỏ, kiên cố, thường bằng bê tông, có người trú bên trong | Lỗ châu mai là các ô bắn khoét trên tường lô cốt |
| Ụ súng | Chỗ đắp cao, có che chắn để đặt súng | Có thể không có tường kín, nên không nhất thiết có lỗ châu mai |
| Hỏa điểm | Điểm bố trí vũ khí để bắn | Một lỗ châu mai đang nhả đạn thường được gọi là một hỏa điểm |
| Răng cưa trên mặt thành | Phần tường so le cao thấp trên đỉnh tường thành cổ | Nhiều người gọi chung các chỗ lõm là lỗ châu mai; nói chặt chẽ thì đó là các khoảng hở trên đỉnh tường, còn lỗ châu mai là lỗ khoét xuyên thân tường |
Hay gặp nhất là lỗi lẫn lô cốt với lỗ châu mai, kiểu “anh lấy thân mình lấp lô cốt”. Lô cốt là cả công trình, không lấp được bằng thân người; cái được lấp là lỗ châu mai trên đó.
Lỗ châu mai trong tiếng Anh, trong câu ví von và trên trang viết
Lỗ châu mai tiếng Anh là gì?
Thường dịch là embrasure hoặc loophole; khe bắn cung hẹp và dọc của lâu đài thời trung cổ gọi là arrow slit. Riêng loophole trong tiếng Anh hiện đại còn có nghĩa bóng là kẽ hở của luật lệ, nên đọc câu tiếng Anh cần xem ngữ cảnh.
Lấp lỗ châu mai nghĩa là gì?
Là bịt kín lỗ bắn để súng trong lô cốt không bắn ra được nữa. Trong tiếng Việt, cụm này gắn chặt với hành động hi sinh của Phan Đình Giót ở Him Lam, nên thường mang sắc thái ngợi ca.
Lỗ châu mai có dùng theo nghĩa bóng không?
Ít khi. Thỉnh thoảng người viết ví ô cửa sổ bé xíu của một căn phòng chật là “nhỏ như lỗ châu mai”, hoặc tả một ngôi nhà tường dày, chỉ trổ vài ô cửa nhỏ “giống lỗ châu mai”. Đó là phép so sánh tạm, dựa trên hình dáng chứ không phải một nghĩa mới của từ.
Lỗ châu mai viết thế nào cho đúng?
Viết lỗ châu mai: “lỗ” dấu ngã, “châu” bắt đầu bằng “ch”. Các cách viết “lổ châu mai”, “lỗ trâu mai” đều sai, thường do đọc theo giọng địa phương. Ba tiếng viết rời, không cần gạch nối.