Kỷ yếu là tập ghi chép những điều cốt yếu của một hội nghị, một tổ chức hay một khóa học, in ra để lưu lại. Với học sinh, sinh viên, kỷ yếu nghĩa là cuốn sách ảnh hoặc bộ ảnh cả lớp làm trước khi ra trường; “chụp kỷ yếu” là buổi chụp bộ ảnh ấy. Còn trong giới nghiên cứu, kỷ yếu hội thảo là tập gom các bài báo cáo khoa học.
| Nghĩa ngắn | Tập ghi lại những nội dung, sự kiện quan trọng để lưu giữ |
| Gốc từ | Hán Việt 紀要: kỷ (ghi chép) + yếu (cốt yếu, quan trọng) |
| Loại từ | Danh từ; hay đi trong cụm “kỷ yếu hội thảo”, “sách kỷ yếu”, “ảnh kỷ yếu” |
| Cách viết | Kỷ yếu hoặc kỉ yếu (khác nhau ở quy ước i/y, nghĩa như nhau) |
Hai nghĩa của kỷ yếu: phòng hội thảo và sân trường
Các từ điển tiếng Việt giảng kỷ yếu là danh từ, chỉ tập ghi chép những điều cốt yếu. Ví dụ quen thuộc của từ điển là “tập kỷ yếu của một hội”. Định nghĩa này rộng, và trong thực tế nó tách ra hai lối dùng khá xa nhau.
- Nghĩa học thuật, hành chính. Sau một hội nghị khoa học, ban tổ chức in kỷ yếu hội thảo: một cuốn dày gồm toàn văn hoặc tóm tắt các tham luận. Trường học, cơ quan cũng làm kỷ yếu kỷ niệm 50 năm thành lập, ghi lại lịch sử, thành tích, danh sách thầy cô và các khóa học trò.
- Nghĩa của tuổi học trò. Cuối lớp 9, lớp 12 hay năm cuối đại học, cả lớp rủ nhau làm kỷ yếu: bộ ảnh chụp chung, có khi in thành cuốn sách nhỏ kèm lời nhắn của từng bạn. Nói “tuần sau lớp mình đi kỷ yếu” thì ai cũng hiểu là đi chụp ảnh.
Nghĩa thứ hai thực chất vẫn đi ra từ nghĩa đầu: một khóa học cũng là một “sự kiện” kéo dài ba, bốn năm, và cuốn kỷ yếu là chỗ ghi lại những gì đáng nhớ nhất của nó. Chỉ có điều, phần chữ đã lùi lại, phần ảnh lên ngôi.
紀要: ghi chép cho khỏi quên điều cốt lõi
Chữ kỷ (紀) có bộ mịch 糸 là sợi tơ. Thiều Chửu giảng nghĩa gốc là gỡ mối tơ rối, rồi mở ra nghĩa giềng mối, phép tắc, và nghĩa ghi chép. Chính nghĩa ghi chép nằm trong kỷ niệm (紀念, ghi nhớ), kỷ sự (ghi lại sự việc). Họ hàng theo nghĩa phép tắc thì có kỷ luật, kỷ cương; còn thế kỷ dùng nghĩa một khoảng thời gian dài.
Chữ yếu (要) ở đây không phải “yếu” trong yếu ớt. Đây là yếu của quan trọng, thiết yếu, trích yếu, cương yếu: phần then chốt, phần không bỏ được.
Ghép lại, kỷ yếu là “ghi lại cái cốt yếu”. Hiểu thế sẽ thấy vì sao một cuốn kỷ yếu học trò đúng nghĩa không cần dày: nó chỉ cần giữ được những gương mặt, những câu nói, những ngày mà mười năm sau mở ra còn nhớ.
Đặt kỷ yếu cạnh lưu bút, kỷ niệm và niên giám
| Từ | Là gì | Khác kỷ yếu ở đâu |
|---|---|---|
| Lưu bút | Cuốn sổ bạn bè viết tay lời nhắn cho nhau lúc chia tay | Của riêng một người, chủ yếu là chữ; kỷ yếu thường làm chung cho cả lớp |
| Kỷ niệm | Điều đã qua được nhớ lại; cũng là động từ “ghi nhớ” | Là cái được lưu giữ; kỷ yếu là vật dùng để lưu giữ nó |
| Niên giám | Ấn phẩm ra hằng năm, tổng hợp số liệu, sự kiện của một năm | Đều đặn theo năm, thiên về số liệu; kỷ yếu gắn với một dịp |
| Tập san, đặc san | Ấn phẩm định kì hoặc ra một số riêng nhân dịp đặc biệt | Gần nghĩa kỷ yếu kỷ niệm ngày thành lập, nhưng giống báo hơn |
| Album ảnh | Cuốn để ảnh | Kỷ yếu học trò có thể là một album, nhưng album thì chưa chắc là kỷ yếu |
Kỷ yếu không có từ trái nghĩa thật sự. Thứ hay bị viết nhầm là chữ “kỷ” thành “kĩ” hoặc “kỹ” (kỹ năng, kỹ thuật) khi gõ nhanh. “Kỹ yếu” là sai; chỉ có kỷ yếu hoặc kỉ yếu, thanh hỏi.
Chụp kỷ yếu: nét đẹp hay cuộc đua tốn kém?
Mùa kỷ yếu thường rơi vào học kì hai của năm cuối cấp. Có lớp mặc áo dài, sơ mi trắng chụp ngay trong sân trường; có lớp thuê trang phục cổ trang, thuê địa điểm, thuê cả ê-kíp quay phim. Báo chí đã nhiều lần đặt câu hỏi kỷ yếu còn là chuyện kỷ niệm hay đã thành cuộc đua hình thức, khi khoản tiền mỗi bạn phải góp ngày một lớn.
Đây cũng là một đề nghị luận xã hội dễ viết vì gần với học sinh. Có thể triển khai theo ba ý:
- Giá trị thật của kỷ yếu nằm ở tình bạn và ký ức chung, không nằm ở bộ váy thuê hay phông nền đắt tiền.
- Làm kỷ yếu quá sức mình dễ gây áp lực cho bạn có hoàn cảnh khó khăn, khiến điều lẽ ra gắn kết lại chia cách.
- Một bộ ảnh giản dị trong bộ đồng phục, cạnh lớp học, gốc phượng, thầy cô chủ nhiệm nhiều khi lại là thứ được giở ra nhiều nhất về sau.
Muốn đưa vài câu thơ vào lời nhắn trên trang kỷ yếu, có thể chọn trong tuyển thơ về mái trường và thầy cô. Cảm giác bồi hồi khi mở lại cuốn sách ảnh ấy sau nhiều năm cũng có tên riêng, được giải thích trong bài nghĩa chữ hoài niệm 懷念.
Kỷ yếu: mấy câu hỏi hay gặp
Chụp kỷ yếu là gì?
Là buổi chụp bộ ảnh chung của một lớp hoặc một khóa trước khi tốt nghiệp, thường có cả thầy cô. Ảnh có thể chỉ để chia nhau làm kỷ niệm, hoặc được in thành cuốn kỷ yếu kèm lời nhắn của từng người.
Kỷ yếu hội thảo là gì?
Là tập sách in các bài tham luận, báo cáo khoa học được trình bày tại một hội thảo. Nhà nghiên cứu hay dẫn “bài đăng trong kỷ yếu hội thảo…” như dẫn một bài báo, nên cuốn này có giá trị tra cứu lâu dài.
Kỷ yếu tiếng Anh là gì?
Kỷ yếu học trò dịch là yearbook; buổi chụp ảnh kỷ yếu có thể nói yearbook photo shoot. Kỷ yếu hội thảo thì tiếng Anh gọi là proceedings (conference proceedings).
Viết kỷ yếu hay kỉ yếu mới đúng?
Cả hai đều được, nghĩa không đổi. Khác biệt chỉ là quy ước viết i ngắn hay y dài sau phụ âm k, giống kỷ niệm và kỉ niệm. Chỉ cần giữ một cách viết thống nhất trong cùng một văn bản.
Kỷ yếu nghĩa là gì với một trường học?
Với nhà trường, kỷ yếu thường là cuốn sách in nhân dịp kỷ niệm ngày thành lập: ghi lịch sử trường, các thế hệ thầy cô, thành tích và những bài viết hồi ức của cựu học sinh.