Kình ngư là từ Hán Việt chỉ cá voi, hiểu rộng ra là những loài thú biển to lớn, mang dáng cá và bơi cực khỏe. Trên báo thể thao, chữ này được dùng theo nghĩa bóng để gọi vận động viên bơi lội xuất sắc; “siêu kình ngư” là lời khen dành cho người bơi giỏi bậc nhất. Kình ngư không phải là kính ngữ, dù hai từ đọc khá gần nhau.
| Nghĩa ngắn | Cá voi; nghĩa bóng: vận động viên bơi lội giỏi |
| Gốc từ | Hán Việt 鯨魚: kình (cá voi) + ngư (cá) |
| Loại từ | Danh từ |
| Sắc thái | Văn chương khi chỉ con vật; trang trọng, ngợi khen khi chỉ người |
Kình ngư vốn là con cá voi
Từ điển tiếng Việt dùng kình ngư làm tên chung cho cả nhóm thú biển mang dáng cá: cá voi, cá nhà táng và họ hàng của chúng. Người Việt xưa gọi cá voi là cá kình; tên ấy là từ cũ, ít dùng, nhưng vẫn gặp trong văn thơ và trong những câu kể về biển cả.
Cái tên chứa chữ “ngư” (cá) nhưng sinh học đã xếp cá voi vào lớp thú: chúng thở bằng phổi, đẻ con và nuôi con bằng sữa. Người xưa đặt tên theo cái thấy được bằng mắt, một con vật khổng lồ bơi dưới nước thì gọi là cá. Thiều Chửu đã lưu ý điều này từ lâu: trông thì là cá, xếp loài thì là thú.
Từ nghĩa con vật, kình ngư chuyển sang nghĩa bóng rất tự nhiên. Một con vật bơi khỏe, bơi xa, làm chủ cả biển rộng trở thành hình ảnh so sánh cho người bơi giỏi. Trong các bản tin thể thao, “kình ngư” gần như đã thành một cách gọi riêng của vận động viên bơi lội, như “cung thủ” cho người bắn cung hay “tay vợt” cho người chơi quần vợt.
Kình ngư, kính ngữ và cá kình
Chỉ cần lệch một dấu là đã sang một từ khác hẳn, nên mấy chữ dưới đây rất dễ lẫn:
| Từ | Chữ Hán | Nghĩa |
|---|---|---|
| Kình ngư | 鯨魚 | Cá voi; người bơi giỏi |
| Cá kình | (kình 鯨) | Cá voi, cách gọi cũ |
| Kính ngữ | 敬語 | Lớp từ, cách nói tỏ ý tôn trọng người nghe hay người được nói tới |
| Kình địch | 勍敵 (kình 勍 là mạnh) | Đối thủ mạnh; chống đối nhau quyết liệt |
| Ngư dân, ngư lôi | (ngư 魚, 漁) | Người đánh cá; vũ khí phóng dưới nước |
Gõ “kình ngư” thành “kính ngữ” là lỗi gặp nhiều nhất, vì bộ gõ hay tự sửa sang từ quen hơn. Kính ngữ là chuyện ngữ pháp và phép lịch sự, như “ạ”, “thưa”, “kính gửi”; đọc thêm ở bài lối nói tỏ lòng kính trọng trong tiếng Việt. Còn kình địch tuy cùng âm “kình” nhưng là chữ Hán khác, nghĩa là mạnh, chẳng dính dáng gì đến cá voi. Gần nghĩa với kình ngư khi nói về người có tay bơi, vận động viên bơi lội; khi nói về con vật thì có cá voi, cá ông (cách gọi kính trọng của ngư dân nhiều vùng biển).
Chữ kình 鯨 và họ hàng của nó
Chữ kình (鯨) có bộ ngư (魚) đứng bên trái, cho biết nó thuộc họ nhà cá. Từ điển Thiều Chửu giảng là cá kình, tức cá voi, có con dài cỡ chín chục thước, và dẫn một câu thơ chữ Hán của Nguyễn Trãi tả cá kình bơi lấp cả biển. Hình ảnh ấy cho thấy trong mắt người xưa, cá kình là biểu tượng của cái lớn lao, mạnh mẽ.
Chữ kình còn đi với chữ nghê (鯢) thành kình nghê. Các từ điển Hán Việt giảng nghê là cá voi cái, kình là cá voi đực; ghép lại, kình nghê chỉ loài cá lớn ngoài biển và thường dùng để ví kẻ mạnh. Chữ ngư (魚) thì quen thuộc hơn nhiều: ngư dân, ngư trường, ngư lôi, mĩ nhân ngư (nàng tiên cá).
Từ biển cả đến đường bơi
Học sinh lớp 3 dùng sách Chân trời sáng tạo gặp chữ này trong bài đọc Cô gái nhỏ hóa “kình ngư”, viết về vận động viên bơi lội Nguyễn Thị Ánh Viên. Dấu ngoặc kép quanh chữ kình ngư trong nhan đề là một chi tiết đáng để ý: người viết báo hiệu rằng chữ đang được dùng theo nghĩa bóng, cô gái không biến thành cá voi thật. Phần trả lời câu hỏi của bài đọc có ở bài soạn bài đọc Cô gái nhỏ hóa kình ngư lớp 3.
Báo chí trong nước gọi Ánh Viên là “kình ngư” suốt nhiều năm, đến mức chữ này gần như dính với tên cô. Cách gọi ấy cũng được dùng cho các vận động viên bơi khác, trong nước lẫn quốc tế. Khi thêm chữ “siêu” thành siêu kình ngư, lời khen được đẩy lên mức cao nhất, thường dành cho người lập nhiều kỉ lục.
Một vài câu dùng thử:
- Đội tuyển bơi đang tìm những kình ngư trẻ cho các giải khu vực sắp tới.
- Ở làng chài, ông bà vẫn gọi con cá voi dạt vào bờ là cá ông, ít ai gọi là kình ngư.
- Mới học bơi được hai tuần mà cu Tí đã tự nhận mình là “kình ngư của xóm”.
Câu cuối cho thấy chữ này còn được dùng vui, nửa đùa nửa khen. Chỉ cần nhớ một điều: gọi người bơi giỏi là kình ngư thì được, còn gọi người hay nói năng lễ phép là “kình ngư” thì đó là lỗi gõ chữ.
Gọi ai là kình ngư cho đúng
Kình ngư là cá gì?
Là cá voi, hiểu rộng là những loài thú biển khổng lồ mang dáng cá, tiêu biểu là cá voi và cá nhà táng. Về sinh học, chúng thuộc lớp thú chứ không phải cá.
Siêu kình ngư là gì?
Là cách báo chí khen một vận động viên bơi lội cực kì xuất sắc, giành nhiều huy chương hoặc phá nhiều kỉ lục. Chữ “siêu” nhấn mạnh mức độ hơn hẳn người khác.
Kình ngư và kính ngữ khác nhau thế nào?
Kình ngư (鯨魚) là cá voi hoặc người bơi giỏi. Kính ngữ (敬語) là cách nói tỏ ý tôn trọng trong giao tiếp. Hai từ chỉ gần nhau về âm đọc, nghĩa hoàn toàn khác.
Có thể gọi vận động viên nam là kình ngư không?
Có. Kình ngư không phân biệt nam nữ, dùng cho bất kì ai bơi giỏi. Nữ vận động viên đôi khi được gọi thêm là “tiên cá”, nhưng đó là cách gọi riêng, không thay cho kình ngư.