Khởi là yếu tố Hán Việt (chữ 起) mang nghĩa bắt đầu, dấy lên, đứng dậy. Trong tiếng Việt hiện nay, chữ khởi hiếm khi đứng một mình; nó sống trong các từ ghép như khởi đầu, khởi hành, khởi nghĩa, phấn khởi. Vì thế muốn biết khởi nghĩa là gì trong một từ cụ thể, cứ nghĩ tới hình ảnh một thứ vừa nhổm dậy, vừa bắt đầu chuyển động.
| Nghĩa ngắn | Bắt đầu; dấy lên, nổi lên; đứng dậy |
| Chữ Hán | 起 (thường gặp nhất); 啟/启 cũng có âm khởi, nghĩa là mở ra |
| Loại từ | Yếu tố Hán Việt, chủ yếu dùng để tạo từ ghép; đứng riêng mang nghĩa động từ “bắt đầu” |
| Sắc thái | Trang trọng, sách vở hơn “bắt đầu” |
Chữ khởi trông như người nhổm dậy
Chữ 起 ghép bộ 走 (tẩu, chạy, đi) với phần bên phải chỉ âm. Trong từ điển Hán Việt, chữ này được giảng bằng một chuỗi nghĩa nối nhau rất tự nhiên: đứng dậy, rồi trỗi lên, rồi bắt đầu, rồi dựng lên, gây ra. Người đang nằm mà ngồi dậy là khởi; một phong trào từ chỗ im lặng mà nổi lên cũng là khởi.
Từ điển mở Wiktionary ghi khởi là động từ, nghĩa là bắt đầu một việc gì đó. Nhưng thử đặt câu “Ta khởi thôi” thì nghe lạ tai ngay. Người Việt gần như chỉ dùng chữ này trong các tổ hợp đã thành nếp. Nét nghĩa “đứng dậy” ban đầu vẫn còn dấu vết trong khởi cư (sinh hoạt thường ngày, gốc là đứng lên ngồi xuống), còn nét “trỗi dậy” hiện rõ trong quật khởi.
Ngoài 起, chữ 啟 (dạng giản thể 启) cũng có lúc đọc là khởi, nghĩa là mở ra, như trong khởi động. Hai chữ khác mặt nhưng cùng hướng về một ý: cái gì đó từ chỗ đóng, chỗ nằm yên chuyển sang trạng thái vận hành.
Một họ từ đông con cháu
Gom các từ có chữ khởi lại, có thể xếp thành mấy nhóm theo nét nghĩa:
| Nhóm nghĩa | Từ ghép | Câu dùng |
|---|---|---|
| Bắt đầu một việc | khởi đầu, khởi công, khởi hành, khởi sự, khởi điểm, khởi nghiệp, khởi thảo | Chuyến xe khởi hành lúc năm giờ sáng. |
| Nổi dậy, dấy lên | khởi nghĩa, quật khởi, hưng khởi, khởi binh | Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn kéo dài mười năm. |
| Đề ra, gây ra | khởi xướng, khởi tố, khởi phát | Lớp trưởng là người khởi xướng quỹ đọc sách. |
| Làm cho chạy | khởi động | Máy tính khởi động lại sau khi cập nhật. |
| Tâm trạng dâng lên | phấn khởi | Cả nhà phấn khởi khi nghe tin đỗ. |
Có một từ hay bị đọc lướt mà không để ý gốc: khởi sắc, nghĩa đen là “màu sắc bắt đầu hiện lên”, dùng khi tình hình chuyển biến tốt. Chữ khởi đứng đầu thành ngữ vạn sự khởi đầu nan cũng thuộc nhóm thứ nhất. Còn thành phần khởi ngữ trong câu là thuật ngữ ngữ pháp: phần đứng đầu câu, nêu đề tài sẽ được nói tới, đúng tinh thần “mở ra”.
Bắt đầu, mở đầu và cặp đối khởi với kết
Gần nghĩa với khởi nhất là bắt đầu, mở đầu, rồi đến yếu tố Hán Việt khai (開, mở: khai trương, khai giảng, khai mạc). Khác biệt nằm ở sắc thái. “Bắt đầu” dùng được mọi chỗ, từ bữa cơm tới buổi lễ. “Khởi” và “khai” nghe trang trọng, thường gắn với việc lớn: khởi công một cây cầu, khai mạc một kì đại hội.
Trái nghĩa với khởi là kết, chung, mạt: kết thúc, chung cuộc, mạt vận. Tiếng Việt có hẳn những cặp đối nhau như khởi đầu và kết thúc, khởi điểm và điểm cuối.
Chỗ dễ viết sai lại nằm ở chữ trông na ná. Khỏi (vần o) là từ thuần Việt: khỏi bệnh, ra khỏi nhà, khỏi phải lo. Khơi (không dấu) là khai thông hoặc gợi lên: khơi mương, khơi lại chuyện cũ. Gõ thiếu cái móc của chữ ơ là “khởi hành” thành “khỏi hành”, “khởi nghĩa” thành “khỏi nghĩa”, sai cả nghĩa lẫn chữ.
Muốn xem cả nhóm từ thuần Việt và Hán Việt đứng thay cho bắt đầu, kèm cặp khai mạc với bế mạc, hãy đọc các từ thay cho bắt đầu.
Khởi, thừa, chuyển, hợp trong bài tứ tuyệt
Học sinh gặp chữ khởi lần đầu ở môn Văn thường qua bố cục thơ tứ tuyệt Đường luật. Bốn câu thơ ứng với bốn việc: câu một mở ý, câu hai nối tiếp cho trọn, câu ba đổi hướng, câu bốn thâu tóm lại. Chữ Hán của bố cục này là 起承轉合, đọc theo âm Hán Việt là khởi, thừa, chuyển, hợp. Sách giáo khoa và tài liệu ôn tập ở ta thường ghi câu đầu là câu khai hoặc câu khởi; hai chữ khác nhau nhưng cùng chỉ việc mở đầu bài thơ.
Biết nghĩa chữ khởi thì nhớ bố cục này nhẹ hơn hẳn: câu khởi là chỗ bài thơ “đứng dậy”. Muốn ôn lại đặc điểm thể thơ có thể đọc bài khái niệm thơ thất ngôn tứ tuyệt.
Khởi trong khởi nghĩa, phấn khởi và tên riêng
Khởi nghĩa là gì?
Là cuộc nổi dậy có tổ chức của đông đảo người dân để chống lại chính quyền hay thế lực đang áp bức mình. Chữ khởi ở đây mang nét nghĩa “dấy lên”, chữ nghĩa (義) là lẽ phải: nổi dậy vì việc nghĩa.
Khởi đầu và bắt đầu có khác nhau không?
Nghĩa gần như trùng nhau. Khởi đầu là từ Hán Việt nên trang trọng hơn và hay làm danh từ (“một khởi đầu suôn sẻ”), còn bắt đầu dùng tự nhiên trong lời nói hằng ngày.
Phấn khởi có liên quan gì đến chữ khởi?
Có. Phấn (奮) là hăng hái vùng lên, khởi là dấy lên; ghép lại thành trạng thái tinh thần hứng khởi, vui mừng như được tiếp thêm sức.
Tên Khởi có ý nghĩa gì?
Đặt tên Khởi, cha mẹ thường gửi gắm mong muốn con là người mở đầu, dám đứng lên làm việc lớn.