Khóc dạ đề là cách dân gian gọi tình trạng em bé, thường là trẻ sơ sinh vài tuần đến vài tháng tuổi, cứ chiều tối hoặc đêm xuống lại khóc dai dẳng, dỗ mãi không nín dù đã được bú no, thay tã. Hỏi “trẻ khóc dạ đề là sao” thì nghĩa của chữ đã gói sẵn câu trả lời: dạ là đêm, đề là khóc. Trong y học, người ta hay đặt nó cạnh khái niệm cơn khóc kéo dài ở trẻ nhỏ.
| Nghĩa ngắn | Trẻ nhỏ khóc nhiều, khó dỗ, thường vào chiều tối và ban đêm |
| Gốc từ | Khóc + dạ đề (夜啼: đêm khóc) |
| Loại từ | Cụm động từ, cũng dùng như danh từ (“chứng khóc dạ đề”) |
| Hay gặp ở | Trẻ dưới khoảng 3–4 tháng tuổi |
| Sắc thái | Trung tính, khẩu ngữ; quen dùng trong gia đình |
Khóc dạ đề (夜啼): tiếng khóc nửa đêm
Người nói tiếng Việt dùng “khóc dạ đề” như một cụm liền, ít ai nghĩ rằng chữ khóc đứng đầu đã bị nói hai lần. Dạ (夜) là đêm, như trong dạ hội, dạ quang, nhật dạ. Đề (啼) theo Thiều Chửu là kêu khóc, và cũng là tiếng chim hót: oanh đề là chim vàng anh hót, ô dạ đề là quạ kêu đêm. Từ điển Hán Việt ghi thẳng dạ đề là trẻ khóc đêm.
Vậy “khóc dạ đề”, dịch từng chữ, là “khóc khóc đêm”. Lặp nghĩa kiểu này rất thường gặp khi một cụm Hán Việt đi vào lời ăn tiếng nói hằng ngày: người ta thêm một chữ thuần Việt phía trước cho dễ hiểu, giống ngày sinh nhật hay cây cổ thụ. Không ai coi đó là sai, vì cụm từ đã quen tai cả trăm năm nay. Trong sách Đông y, chứng này có tên đầy đủ là tiểu nhi dạ đề, nghĩa là trẻ con khóc đêm.
Bé khóc thế nào thì người lớn gọi là dạ đề?
Từ điển tiếng Việt giải thích gọn: chứng khóc nhiều về đêm của trẻ sơ sinh. Trong đời sống, ông bà, cha mẹ dùng từ này cho một kiểu khóc khá riêng, khác với tiếng khóc đòi bú hay khóc vì ướt tã:
- Khóc vào giờ gần như cố định, hay rơi vào lúc chạng vạng hoặc nửa đêm.
- Khóc to, kéo dài, bế ru hay cho bú cũng không nín.
- Mặt đỏ bừng, tay nắm chặt, chân co lên bụng.
- Ngoài cơn khóc, bé vẫn bú được, chơi được, lên cân đều.
Các trang y khoa như Vinmec, Hello Bacsi mô tả tình trạng này hay gặp từ khoảng hai, ba tuần tuổi, rồi giảm dần khi bé được ba đến bốn tháng. Nguyên nhân chính xác đến nay chưa rõ; giả thuyết được nhắc nhiều là dạ dày, ruột của bé còn non yếu. Người xưa không có những giải thích ấy nên hay gán tiếng khóc đêm cho chuyện vía, chuyện bà mụ. Những tục như đặt cành dâu tằm đầu giường bé còn được truyền miệng, nhưng chỉ nên hiểu như một nét tín ngưỡng, không phải cách chữa.
Điều quan trọng nhất: “khóc dạ đề” là cách gọi dân gian, không phải một chẩn đoán. Bé khóc kèm sốt, bỏ bú, nôn trớ nhiều, đi ngoài bất thường, hoặc tiếng khóc khác hẳn mọi ngày thì cha mẹ nên đưa bé đi khám để bác sĩ nhi tìm nguyên nhân, đừng tự kết luận là dạ đề rồi chờ cho qua.
Dạ đề, quấy khóc, giật mình khác nhau chỗ nào?
| Cách gọi | Dùng khi nào | Ví dụ |
|---|---|---|
| Khóc dạ đề | Khóc dai dẳng, có giờ, nhất là ban đêm, khó dỗ, ở trẻ nhỏ | Thằng cu khóc dạ đề suốt tháng thứ hai |
| Quấy khóc | Rộng hơn: khóc, cựa quậy vì mọc răng, ốm, khó chịu | Bé quấy khóc mấy hôm vì mọc răng |
| Giật mình | Đang ngủ bỗng co tay chân, có thể khóc thét rồi ngủ lại | Có tiếng động là bé giật mình |
| Khóc ngằn ngặt | Từ láy tả tiếng khóc liên tục, không dứt, ở bất kì giờ nào | Con bé khóc ngằn ngặt đòi mẹ |
Cũng nói về đêm thức trắng với con nhỏ còn có cụm con quấy đêm, thức đêm trông con. Trái nghĩa với tất cả, trong lời mong của các bà mẹ, là ăn no ngủ kĩ.
Tiếng ru giữa những đêm dài
Hiếm có bà mẹ Việt nào đi qua mấy tháng đầu đời của con mà không thuộc vài câu hát ru. Ru là cách người xưa đối đáp với tiếng khóc đêm: nhịp chậm, đều, lặp đi lặp lại, vừa dỗ con vừa giữ cho người ru khỏi gục. Có thể đọc lại những lời ru ấy trong bộ sưu tập ca dao hát ru em bé ngủ.
Những tháng này cũng là quãng mẹ còn kiêng cữ sau sinh; người lớn trong nhà thường xúm vào trông cháu để mẹ được ngủ. Phong tục quanh thời gian đó được kể ở bài tục nằm trong cữ sau sinh. Một câu chuyện nghe nhiều ở các nhà có con nhỏ: “Hồi thằng anh khóc dạ đề, cả nhà thay nhau bế đi quanh sân đến gà gáy.” Khi con bắt đầu biết lẫy, biết cười thành tiếng, những đêm như thế thường đã thưa dần.
Khóc dạ đề qua lời kể của người lớn
Trẻ khóc dạ đề là sao?
Là em bé, thường dưới bốn tháng tuổi, khóc dai dẳng vào chiều tối hoặc ban đêm, dỗ khó nín dù không đói, không ướt. Đây là cách gọi dân gian; muốn biết vì sao bé khóc thì cần bác sĩ khám.
Khóc dạ đề kéo dài đến khi nào?
Theo các trang y khoa, phần lớn trường hợp giảm dần khi bé được khoảng ba đến bốn tháng và thường hết khi năm, sáu tháng. Nếu bé lớn hơn mà vẫn khóc đêm nhiều, nên hỏi ý kiến bác sĩ.
Khóc dạ đề tiếng Anh là gì?
Người nói tiếng Anh dùng night crying cho tiếng khóc đêm nói chung. Khi bác sĩ nói về những cơn khóc kéo dài, khó dỗ ở trẻ khỏe mạnh, họ hay dùng chữ colic.
Dạ đề có phải là bệnh không?
Bản thân từ này không phải tên một bệnh. Nhiều bé khóc kiểu ấy rồi tự hết, nhưng cũng có khi tiếng khóc là dấu hiệu bé đang đau ốm, nên đừng chỉ dựa vào tên gọi.