Ở cữ là quãng thời gian người phụ nữ vừa sinh con ở yên trong nhà để nghỉ ngơi, tĩnh dưỡng, giữ những điều kiêng khem theo phong tục. Dân gian còn gọi là nằm ổ, nằm bếp. Hỏi ở cữ bao lâu thì xưa và nay trả lời khác nhau: các bà các mẹ ngày trước nói đủ “ba tháng mười ngày”, còn y học hiện đại tính giai đoạn hậu sản khoảng sáu tuần.
| Nghĩa | Thời gian sản phụ nghỉ ngơi và kiêng khem sau khi sinh |
| Tên gọi khác | Nằm ổ, nằm bếp, kiêng cữ sau sinh |
| Thời gian | Dân gian: khoảng 100 ngày; y học hiện đại: khoảng 6 tuần |
| Phạm vi | Có ở khắp ba miền, nhiều nước châu Á cũng có tục tương tự |
Chữ cữ trong ở cữ, kiêng cữ, đầy cữ
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) ghi ở cữ là động từ thuộc khẩu ngữ, nói về việc người phụ nữ sinh đẻ, nhấn vào khoảng thời gian nghỉ ngơi, tĩnh dưỡng kèm những điều kiêng kị nhất định. Từ điển cũng xếp nằm bếp, nằm ổ vào nhóm đồng nghĩa. Wiktionary tiếng Việt ghi ngắn hơn: nói phụ nữ đẻ.
Chữ cữ ở đây gắn với chuyện kiêng. Trong chữ Nôm, một trong những cách viết chữ cữ mượn chữ Hán 忌, cũng là chữ kị trong kiêng kị. Từ đó có cả họ từ: kiêng cữ là tránh làm, tránh ăn một số thứ; đầy cữ, hết cữ là đã qua thời gian phải kiêng. Còn chữ ở mang nghĩa ở yên, lưu lại một chỗ. Ghép lại, ở cữ là ở yên trong nhà suốt quãng thời gian kiêng.
Hai tên gọi kia cũng có hình ảnh riêng. Nằm ổ gợi chuyện mẹ ôm con trong ổ chăn ấm. Nằm bếp nhắc tới tục ngày xưa: sản phụ nằm cạnh bếp lửa hay chậu than hồng dưới gầm giường để giữ ấm.
Vì sao người xưa đặt ra tục ở cữ?
Ông bà ta nói sinh nở là “cửa sinh là cửa tử”. Thời chưa có bệnh viện, thuốc men thiếu, một lần vượt cạn có thể nguy đến tính mạng. Người phụ nữ qua được thì cơ thể rất yếu, mất máu nhiều, dễ nhiễm lạnh. Dân gian ví bà đẻ như con cua vừa lột vỏ: mềm, dễ tổn thương, phải được che chắn kĩ.
Từ hiểu biết ấy, ở cữ ra đời như một cách bảo vệ cả mẹ lẫn con. Mẹ được miễn việc đồng áng, việc nặng trong nhà; người thân lo cơm nước. Con được ở trong phòng ấm, tránh người lạ ra vào. Quan niệm Đông y về sự mất cân bằng nóng lạnh trong cơ thể sau sinh cũng góp vào nhiều điều kiêng. Một lời dọa quen thuộc là ai không kiêng đủ thì về già sẽ đau đầu, nhức xương mỗi khi trở trời.
Bên dưới những điều kiêng ấy là sự quan tâm thật: cả nhà xúm vào chăm người vừa sinh. Đó cũng là lúc bà, mẹ truyền cho con gái những câu hát ru đầu tiên, nhiều câu nay còn được chép trong tuyển những câu hát ru con của bà, của mẹ.
Những ngày ở cữ diễn ra thế nào?
Bao lâu thì hết cữ
Theo quan niệm xưa, sản phụ cần kiêng đủ 100 ngày, tức khoảng ba tháng mười ngày, có nhà tính tròn một tháng mới cho ra khỏi phòng. Giai đoạn hậu sản theo y học hiện đại là khoảng sáu tuần, đủ để cơ thể người mẹ phục hồi về gần như trước khi mang thai. Thời gian thực tế tùy sức khỏe từng người.
Phòng ở và giữ ấm
Ngày trước, phòng của sản phụ thường đóng kín cửa, treo rèm, có lò than hoặc bếp lửa sưởi. Mẹ mặc áo dài tay, đội mũ, đi tất, quấn khăn kể cả khi trời nóng. Người ngoài ít được vào thăm trong những ngày đầu.
Ăn uống
Mâm cơm ở cữ quen thuộc có canh móng giò, canh rau ngót, đồ ăn nóng và ấm; người ta tránh đồ sống, đồ lạnh. Món nào “lợi sữa” thì được ưu tiên.
Sinh hoạt
Nhiều nhà giữ lệ kiêng gió, kiêng tắm gội, kiêng ra ngoài, kiêng làm việc nặng, kiêng xúc động mạnh. Mức độ nặng nhẹ khác nhau theo từng vùng và từng gia đình.
Ở cữ, hậu sản, đầy tháng: ba khái niệm hay đi cùng
| Khái niệm | Thuộc về | Nói về điều gì |
|---|---|---|
| Ở cữ | Phong tục dân gian | Mẹ nghỉ ngơi, giữ kiêng khem sau khi sinh |
| Hậu sản | Thuật ngữ y học | Khoảng sáu tuần sau sinh, cơ thể mẹ hồi phục |
| Đầy tháng | Lễ mừng của em bé | Bé tròn một tháng; nhiều nhà làm lễ cúng và mời họ hàng |
Ở cữ xoay quanh người mẹ, đầy tháng và sau này là lễ thôi nôi khi con tròn năm lại xoay quanh em bé. Những dịp ấy thường nối nhau trong năm đầu đời của một đứa trẻ.
Qua đầy tháng ít lâu, bé đã đến lịch uống vắc xin rota đầu tiên, việc nhiều nhà gọi nôm là nhỏ rota.
Kiêng cữ nào nên giữ, kiêng cữ nào nên xem lại
Các trang sức khỏe uy tín như Hello Bacsi, Nhà thuốc Long Châu đều đồng ý một điểm: nghỉ ngơi, giữ ấm vừa phải, tránh khiêng vác nặng là hợp lí. Nhưng không ít điều kiêng cũ chưa được khoa học chứng minh. Kiêng tắm gội quá lâu dễ gây viêm nhiễm da; nằm than trong phòng kín có thể khiến mẹ và bé bị ngạt; đóng kín cửa nhiều tuần khiến phòng ẩm, bí, người mẹ dễ buồn chán. Ăn kiêng quá khắt khe cũng làm thiếu chất.
Mỗi người có sức khỏe khác nhau sau sinh, nhất là người sinh mổ. Muốn biết nên kiêng gì, kiêng đến bao giờ, cách chắc nhất là hỏi bác sĩ sản khoa hoặc nữ hộ sinh theo dõi mình, thay vì làm theo lời truyền miệng.
Những câu hỏi quen của nhà có người sắp sinh
Ở cữ bao lâu là đủ?
Dân gian nói ba tháng mười ngày, tức khoảng 100 ngày. Y học hiện đại tính giai đoạn hậu sản khoảng sáu tuần và khuyên linh hoạt theo sức khỏe của từng người.
Ở cữ, nằm ổ và nằm bếp có khác nhau không?
Không khác. Từ điển tiếng Việt xếp ba cách nói này là đồng nghĩa, đều chỉ quãng thời gian sản phụ nghỉ ngơi, kiêng khem sau sinh.
Kiêng cữ là gì?
Là tránh làm, tránh ăn một số thứ trong một khoảng thời gian vì lí do sức khỏe hay tín ngưỡng. Dùng riêng cho sản phụ thì “kiêng cữ sau sinh” gần như đồng nghĩa với ở cữ.
Ở cữ tiếng Anh là gì?
Tài liệu tiếng Anh hay gọi là postpartum confinement, tức thời gian sản phụ ở trong nhà sau sinh; giai đoạn hậu sản nói chung là postpartum period.