Khoảng cách thế hệ là sự khác biệt về suy nghĩ, giá trị sống, thói quen và cách nhìn thế giới giữa những người thuộc các lứa tuổi khác nhau, rõ nhất là giữa con cái với cha mẹ, ông bà. Tiếng Anh gọi là generation gap. Khoảng cách ấy không xấu tự thân; nó chỉ thành vấn đề khi hai bên thôi không chịu hiểu nhau.
| Nghĩa ngắn | Độ vênh về quan niệm, lối sống giữa các thế hệ |
| Tiếng Anh | Generation gap |
| Thường gặp ở | Gia đình, trường học, nơi làm việc |
| Sắc thái | Trung tính; thường gợi chuyện bất đồng, khó nói chuyện |
Khoảng cách thế hệ là khoảng cách gì?
Chữ “khoảng cách” ở đây không đo bằng mét, cũng không hẳn đo bằng số tuổi. Hai anh em hơn nhau mười tuổi có khi vẫn nói chuyện hợp hơn hai bạn cùng lớp. Cái được đo là độ xa giữa hai cách nghĩ: điều gì là quan trọng, thế nào là lễ phép, sống ra sao thì gọi là thành công.
Wikipedia định nghĩa generation gap là khác biệt về quan điểm giữa thế hệ này với thế hệ khác về niềm tin, chính trị hay giá trị; cách hiểu phổ biến hiện nay thường gắn nó với khoảng cách nhận thức giữa người trẻ với cha mẹ, ông bà của họ. Các trang hướng nghiệp tiếng Việt dùng nghĩa rộng hơn, kéo sang cả nơi làm việc, nơi nhân viên trẻ và quản lý lớn tuổi hiểu chữ “chăm chỉ” theo hai kiểu.
Thuật ngữ này được giới xã hội học bàn nhiều từ thập niên 1960 ở Âu Mỹ, khi lứa thanh niên thời ấy khác hẳn cha mẹ mình về âm nhạc, cách ăn mặc và quan niệm sống. Ở Việt Nam, ta thường quen nói theo cách đếm của mình: thế hệ 6X, 7X, 8X, 9X, rồi tới các tên mượn như Gen Y, Gen Z, Gen Alpha.
Trên mạng, khoảng cách ấy còn hiện ra trong câu đùa OK boomer mà người trẻ dùng để đáp lời người lớn; gốc gác của thế hệ baby boomer được kể kỹ trong một bài khác.
Vì sao thế hệ này khó hiểu thế hệ kia?
Mỗi thế hệ lớn lên trong một hoàn cảnh riêng, và hoàn cảnh ấy in vào cách nghĩ rất sâu. Có thể kể mấy nguyên nhân dễ thấy:
- Xã hội đổi quá nhanh. Người từng sống qua thời thiếu thốn quen tiết kiệm, chuộng ổn định; người trẻ lớn lên lúc đời sống khá hơn thì coi trọng trải nghiệm, sở thích riêng.
- Công nghệ. Lứa trẻ cầm điện thoại từ bé, học và chơi trên mạng; nhiều người lớn đến tuổi trưởng thành mới làm quen với máy tính. Cùng một chiếc điện thoại, người này thấy là công cụ học, người kia thấy là thứ gây nghiện.
- Ngôn ngữ. Mỗi lứa có vốn tiếng lóng riêng. Khi con nói “flex”, “khum”, bố mẹ nghe như ngoại ngữ, và câu chuyện dừng ở đó.
- Vai trò trong nhà. Cha mẹ quen ở vị trí người dạy; con lớn lên muốn được hỏi ý kiến. Hai mong muốn ấy dễ va vào nhau.
Hệ quả khi khoảng cách bị bỏ mặc: con ít tâm sự, bố mẹ lo mà không biết lo đúng chỗ, hai bên mệt mỏi vì những trận cãi vã lặp lại. Ở nơi làm việc, nó làm nhóm chia phe, người trẻ thấy bị coi thường, người lớn thấy bị thiếu tôn trọng.
Nhận ra khoảng cách thế hệ qua những cảnh quen
Khoảng cách thế hệ hiếm khi hiện ra trong một trận cãi lớn. Nó lộ ra qua những cảnh rất nhỏ:
- Bữa cơm, cả nhà ngồi chung mà mỗi người một màn hình, hoặc ông bà kể chuyện cũ còn cháu chỉ “dạ” cho xong.
- Chọn ngành học: bố mẹ muốn nghề “chắc chắn”, con muốn làm thiết kế, làm nội dung số, nghề mà người lớn chưa nghe tên.
- Quần áo, tóc tai: điều con thấy là cá tính, mẹ thấy là “lố”.
- Chuyện xin lỗi: người lớn ngại nói “bố sai rồi”, người trẻ cho rằng ai sai thì phải nhận.
- Những lời chê theo lứa tuổi: “bọn trẻ bây giờ…” và “người già lạc hậu…” lặp lại ở cả hai phía.
Lời chê “cợt nhả” mà người lớn hay dành cho lớp trẻ cũng là một dấu hiệu; bài chữ cợt nhả và chuyện chê người trẻ kể rõ chuyện này. Đi xa hơn một chút, có thể đọc thêm về lứa người trẻ sinh khoảng cuối thập niên 1990 để thấy vì sao cách sống của họ khác cha mẹ đến vậy.
Viết bài nghị luận về khoảng cách thế hệ
Đề “Suy nghĩ về khoảng cách thế hệ trong gia đình hiện nay” là đề quen ở THCS và THPT. Một dàn ý gọn:
- Giải thích: khoảng cách thế hệ là sự khác biệt về suy nghĩ, lối sống giữa các lứa tuổi; khác biệt là tự nhiên, xa cách mới đáng lo.
- Biểu hiện: ít trò chuyện, bất đồng về học hành, nghề nghiệp, cách dùng mạng xã hội.
- Nguyên nhân: xã hội thay đổi nhanh, công nghệ, thiếu thời gian bên nhau, cả hai phía đều ngại mở lời.
- Giải pháp: người lớn bớt áp đặt, người trẻ bớt định kiến; dành thời gian chung không có màn hình; chủ động tập lắng nghe trước khi phản bác.
- Liên hệ bản thân: một việc cụ thể em đã làm hoặc sẽ làm để gần ông bà, cha mẹ hơn.
Dẫn chứng hay nhất thường là chuyện thật trong nhà: dạy bà gọi video cho cháu ở xa, hay nghe bố kể về chiếc xe đạp đầu tiên. Bài văn được điểm cao không phải bài kết bằng khẩu hiệu “hãy hiểu nhau”, mà là bài kể được một buổi tối hai thế hệ cùng ngồi lại và thấy nhau dễ thương hơn mình tưởng.
Khi bài viết cần bàn về phía người trẻ, nên nắm trước khái niệm thế hệ trẻ gồm những ai và vì sao cụm này không gắn với một độ tuổi cố định.
Khoảng cách thế hệ trong mỗi nhà
Khoảng cách thế hệ là tốt hay xấu?
Bản thân nó không tốt cũng không xấu, vì xã hội đổi thay thì các thế hệ khác nhau là lẽ thường. Nó chỉ thành vấn đề khi khác biệt biến thành xa cách, khi người trong nhà thôi nói chuyện với nhau.
Khoảng cách thế hệ giữa cha mẹ và con cái thể hiện ra sao?
Qua việc con ít tâm sự, bố mẹ hay so sánh “ngày xưa bố mẹ…”, hai bên bất đồng về chuyện học, chuyện chọn nghề, chuyện dùng điện thoại. Nhiều khi cả hai đều thương nhau, chỉ là nói bằng hai thứ ngôn ngữ khác nhau.
Làm sao để thu hẹp khoảng cách thế hệ?
Bắt đầu từ việc nhỏ: ăn chung một bữa không màn hình, hỏi về tuổi trẻ của bố mẹ, rủ ông bà cùng học một ứng dụng. Người lớn có thể hỏi ý con trước khi quyết; người trẻ có thể giải thích thay vì im lặng bỏ đi.
Khoảng cách thế hệ tiếng Anh là gì?
Là generation gap. Ví dụ: There is a big generation gap between my grandparents and me.