Hừng đông là lúc trời vừa hửng sáng, khi phía đông bắt đầu ửng lên mà mặt trời chưa mọc hẳn; nói cách khác là rạng sáng, tảng sáng. Chữ này có sắc thái văn chương, hay gặp trong thơ văn, tên bài đọc, tên sách. Muốn nhớ nghĩa hừng đông, cứ hình dung khoảnh khắc chân trời phía đông chuyển từ xám sang hồng.
| Nghĩa ngắn | Lúc trời phía đông bắt đầu sáng, trước khi mặt trời mọc |
| Cấu tạo | hừng (ánh sáng bừng lên) + đông (phía đông) |
| Loại từ | Dùng như danh từ chỉ thời điểm (lúc hừng đông), cũng dùng như động từ (trời hừng đông) |
| Sắc thái | Văn chương, gợi hình, hơi trang trọng |
| Gần nghĩa | Rạng đông, tảng sáng, rạng sáng, bình minh |
Hừng đông: chữ hừng gặp chữ đông
Từ này ghép từ hai tiếng rất quen. Hừng theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học chỉ ánh sáng, ánh lửa đang từ không có hoặc yếu ớt chuyển sang tỏa ra mạnh mẽ. Ta vẫn gặp nó trong hừng hực, hừng hừng khi tả lửa, tả nắng, tả khí thế. Đông ở đây là phương đông, phía mặt trời mọc.
Ghép lại, hừng đông là hình ảnh phía đông bừng sáng lên. Hay ở chỗ từ này không gọi tên một giờ cụ thể mà gọi tên một chuyển động: ánh sáng đang mạnh dần. Đọc lên, người nghe thấy ngay một bầu trời đang đổi màu chứ không phải một con số trên đồng hồ. Wiktionary tiếng Anh xếp hừng đông vào lớp từ văn chương, dịch là “to dawn”, tức trời rạng.
Lúc nào thì gọi là hừng đông?
Hừng đông rơi vào khoảng ngắn trước khi mặt trời nhô lên khỏi đường chân trời. Lúc đó trời không còn tối, đèn đường có khi vẫn sáng, nhưng phía đông đã có một vệt hồng hoặc vàng nhạt. Khi mặt trời đã lên, ánh nắng chiếu rõ, người ta chuyển sang gọi là buổi sớm, ban mai.
Từ này dùng được theo hai cách. Như danh từ chỉ thời điểm: Đoàn thuyền cập bến lúc hừng đông. Như động từ: Trời vừa hừng đông, chợ cá đã đông người. Ở cách thứ hai, nó gần với “trời rạng”, “trời hửng”.
Trong lời nói hằng ngày, người ta ít nói “hừng đông” mà nói “sáng sớm”, “tờ mờ sáng”, “mới tinh mơ”. Hừng đông là chữ của trang viết: một bài văn tả cảnh, một câu thơ, một cái tên.
Hừng đông trên trang sách học trò và bìa tiểu thuyết
Học sinh lớp 2 gặp từ này rất sớm qua bài đọc Hừng đông mặt biển trong sách Tiếng Việt 2, bộ Chân trời sáng tạo. Câu mở đầu bài tả cảnh hừng đông trên biển bằng hai tính từ “nguy nga, rực rỡ”, rồi tới mây hồng, gió và những con thuyền ra khơi. Lời giải câu hỏi của bài đọc có ở bài soạn Hừng đông mặt biển lớp 2.
Người mê tiểu thuyết thì nhớ Hừng đông là tên tiếng Việt của Breaking Dawn, tập cuối trong loạt truyện của Stephenie Meyer mà tập đầu được dịch là Chạng vạng. Đặt hai cái tên cạnh nhau mới thấy người dịch khéo: một bên là lúc trời sắp tối, một bên là lúc trời vừa sáng. Chữ “chạng vạng” được giải nghĩa riêng ở bài lúc trời nhá nhem chạng vạng.
Viết văn tả cảnh, có thể mở bằng hừng đông thay cho câu “Sáng sớm hôm ấy” quen thuộc: “Hừng đông, dãy núi phía xa hiện dần từng nếp, như ai vừa lau sạch tấm kính mờ.” Chỉ một chữ đã đặt người đọc vào đúng thời điểm, đúng màu trời.
Hừng đông, rạng đông, bình minh và tảng sáng
| Từ | Thời điểm | Sắc thái |
|---|---|---|
| Hừng đông | Phía đông vừa bừng sáng, mặt trời chưa mọc | Văn chương, gợi chuyển động của ánh sáng |
| Rạng đông | Trước lúc mặt trời mọc, trời phía đông bắt đầu hửng sáng | Văn chương, hay dùng cả nghĩa bóng |
| Bình minh | Quanh lúc mặt trời mọc | Phổ biến, dùng được cả nghĩa bóng |
| Tảng sáng, rạng sáng | Trời bắt đầu sáng | Trung tính, dùng trong lời nói |
| Hoàng hôn, chạng vạng | Lúc mặt trời lặn, trời sẩm tối | Trái nghĩa về thời điểm |
Hừng đông và rạng đông gần như thay được cho nhau. Bình minh rộng hơn một chút, đã gồm cả lúc mặt trời lên. Còn chuyện bình minh xưa kia vốn nghĩa là gì, gốc chữ Hán ra sao thì bài chữ bình minh và buổi trời vừa sáng đã kể. Một chỗ nên tránh: đừng viết “hừng đông buổi sáng”, vì hừng đông đã là buổi sáng rồi, thêm vào chỉ thừa chữ.
Hừng đông trong câu văn, câu dịch và tên gọi
Hừng đông nghĩa là gì trong tiếng Việt?
Là lúc trời phía đông bắt đầu sáng, trước khi mặt trời mọc. Từ này đồng nghĩa với rạng đông, gần với tảng sáng, và mang sắc thái văn chương.
Hừng đông tiếng Anh là gì?
Thường dịch là dawn hoặc daybreak. Khi dùng như động từ “trời hừng đông” thì có thể dịch “the day dawns” hoặc “it is dawning”.
Hừng đông và bình minh có giống nhau không?
Gần nghĩa nhưng không trùng hẳn. Hừng đông nhấn vào lúc trời vừa ửng sáng, mặt trời chưa lên; bình minh thường chỉ cả quãng mặt trời mọc.
Đặt câu với từ hừng đông thế nào?
Ví dụ: Ông nội dậy từ lúc hừng đông để tưới rau. Hoặc: Trời hừng đông, tiếng gà gáy vang khắp xóm.
Rạng đông là gì, là mấy giờ?
Rạng đông là quãng trời phía đông vừa hửng sáng, trước lúc mặt trời lên: rạng là sáng dần, đông là phương đông. Nghĩa gần như trùng với hừng đông; khác chủ yếu ở giọng, hừng đông gợi ánh sáng đang bừng lên, còn rạng đông điềm đạm hơn và quen hơn trong báo chí. Rạng đông không có giờ cố định vì giờ mặt trời mọc đổi theo mùa, theo vùng; ở Việt Nam thường quãng năm đến sáu giờ sáng.
Từ này còn có nghĩa bóng là buổi đầu tươi sáng, như “rạng đông của một thời kỳ mới”. Khi làm tên riêng của trường học, địa danh, doanh nghiệp thì viết hoa cả hai chữ: Rạng Đông.