Đủng đỉnh là thong thả, chậm rãi trong từng cử chỉ, từng bước đi, không tỏ ra vội vàng hay khẩn trương. Ai thắc mắc “đủng đỉnh nghĩa là gì” có thể nhớ một hình ảnh: người dắt tay sau lưng đi dạo bờ hồ lúc chiều muộn. Tùy câu, từ này nghe thư thái dễ chịu hoặc hơi trách người chậm chạp.
| Nghĩa ngắn | Thong thả, chậm rãi, không vội vã |
| Loại từ | Tính từ; là từ láy (láy âm đầu đ, cùng thanh hỏi) |
| Hay đi với | đi, bước, nói, nhai, dắt xe, đạp xe |
| Sắc thái | Trung tính đến hơi chê, tùy hoàn cảnh có gấp hay không |
Đủng đỉnh như chĩnh trôi sông
Từ điển tiếng Việt chép câu tục ngữ Đủng đỉnh như chĩnh trôi sông ngay dưới mục từ này, và câu ấy là cách dễ nhất để hiểu chữ. Chĩnh là một đồ đựng bằng đất nung, miệng hơi thu lại, đáy thót, nhỏ hơn cái chum; nhà quê xưa hay dùng chĩnh đựng mắm, đựng gạo. Thả một cái chĩnh rỗng xuống dòng nước, nó không chìm, cũng chẳng lao đi. Nó dập dềnh, xoay nhẹ, trôi theo nhịp nước, không ai giục được.
Dáng đi đủng đỉnh là như thế: từng bước đều, chậm, người hơi đung đưa, như thể thời gian trên đời còn dư. Câu tục ngữ thường dùng để trêu, có khi để trách. Mẹ đứng ở cổng chờ con đi học về, thấy con vừa đi vừa đá sỏi, sẽ buông một câu “đủng đỉnh như chĩnh trôi sông, mẹ chờ cả buổi”.
Chữ chĩnh mang dấu ngã, không phải dấu hỏi; ai hay lẫn hai thanh này có thể đọc thêm bài viết tròn trĩnh hay tròn chĩnh.
Chậm mà không lười: nghĩa của từ
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, đủng đỉnh là tính từ, chỉ dáng vẻ thong thả, chậm rãi trong từng cử chỉ, từng động tác, cho thấy người đó không khẩn trương. Ví dụ đi kèm rất gọn: bước đi đủng đỉnh, nói đủng đỉnh.
Đủng đỉnh tả cái nhịp bên ngoài, chưa nói gì về tính nết bên trong. Người đủng đỉnh có thể đang rất thảnh thơi, cũng có thể đang cố tình làm chậm cho người khác sốt ruột. Vì vậy đọc từ này phải nhìn cả câu:
- Ông cụ đủng đỉnh dắt con chó ra đầu ngõ, chào từng nhà. (thư thái, đáng yêu)
- Sắp vào giờ thi rồi mà cậu ta vẫn đủng đỉnh gửi xe. (chê, vì hoàn cảnh đang gấp)
- Cô giáo đủng đỉnh đọc từng câu cho cả lớp chép. (chậm có chủ ý, cho người khác theo kịp)
Về cấu tạo, đây là một từ láy hai tiếng lặp phụ âm đầu đ, cả hai cùng mang thanh hỏi. Kiểu láy giữ nguyên thanh này tạo cảm giác đều đều, nhẩn nha, hợp với nghĩa của từ. Muốn soi kĩ cách láy, có thể xem những từ láy gợi dáng đi chậm và các kiểu láy khác.
Còn một nghĩa ít gặp: ở vài vùng, cây đủng đỉnh là tên gọi khác của cây đùng đình, một loài cây họ cau mọc thành khóm, bẹ lá có sợi dai từng được dùng để khâu nón. Nghĩa này là danh từ, không liên quan đến dáng đi.
Thủng thẳng, khoan thai hay lề mề?
| Từ | Sắc thái | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đủng đỉnh | Chậm, đều, có phần ung dung; trung tính hoặc hơi chê | Đủng đỉnh đạp xe qua cầu |
| Thủng thẳng, thủng thỉnh | Gần như đồng nghĩa, nghiêng về ung dung, không cố ý | Thủng thẳng kể lại chuyện cũ |
| Lững thững | Đi chậm, từng bước, thường đi một mình, hơi buồn hoặc không mục đích | Lững thững đi về cuối phố |
| Khoan thai | Chậm rãi mà đĩnh đạc, có phong thái; thiên về khen | Bà cụ khoan thai rót trà mời khách |
| Lề mề, chậm chạp | Chậm đến mức gây phiền, rõ ý chê | Làm gì cũng lề mề |
| Vội vã, hấp tấp, tất tả | Trái nghĩa: nhanh, gấp, có khi rối | Tất tả chạy ra bến xe |
Nếu muốn khen, chọn chữ khoan thai của người điềm tĩnh. Nếu muốn chê thẳng, dùng lề mề. Đủng đỉnh đứng ở giữa, nên nó hợp với lối kể chuyện có chút hóm: người viết tả cái chậm, còn khen hay chê thì để người đọc tự thấy. Câu “Xe buýt đến, anh ta vẫn đủng đỉnh buộc lại dây giày” chưa nói lời trách nào, mà ai đọc cũng sốt ruột thay.
Chuyện dùng chữ đủng đỉnh hằng ngày
Đủng đỉnh là từ láy hay từ ghép?
Là từ láy. Hai tiếng lặp lại phụ âm đầu đ và cùng thanh hỏi; tách riêng “đủng” hay “đỉnh” (theo nghĩa này) đều không đứng một mình được.
Đủng đỉnh là tốt hay xấu?
Tự thân từ này không khen cũng không chê. Đi dạo đủng đỉnh là chuyện thường; đủng đỉnh khi cả nhóm đang chờ thì thành đáng trách. Hoàn cảnh quyết định sắc thái.
Đủng đỉnh tiếng Anh là gì?
Tùy câu có thể dịch là leisurely (thong thả, như a leisurely walk), hoặc dùng động từ stroll, amble cho dáng đi chậm rãi. Nếu ý chê người chậm chạp thì dawdle sát hơn.
Viết đủng đỉnh hay đủng đĩnh?
Viết đủng đỉnh, cả hai tiếng đều dấu hỏi. Đây đúng là chỗ dễ sai, vì chữ chĩnh trong câu tục ngữ đi kèm lại mang dấu ngã.