Định luật Murphy là câu châm ngôn “điều gì có thể hỏng thì sẽ hỏng” (tiếng Anh: Anything that can go wrong will go wrong). Nó không phải định luật khoa học mà là một lời nói đùa nửa thật, dùng khi xui xẻo dồn dập: vội thì kẹt xe, quên ô thì mưa. Câu này gắn với tên kỹ sư người Mỹ Edward A. Murphy Jr. và các thí nghiệm của Không quân Mỹ cuối thập niên 1940.
| Nghĩa ngắn | Việc gì có khả năng trục trặc thì sớm muộn sẽ trục trặc |
| Tên gốc | Murphy’s law, theo tên kỹ sư Edward A. Murphy Jr. |
| Loại | Châm ngôn, câu nói đùa; không phải định luật vật lý |
| Gần nghĩa | Sod’s law (Anh), “trong cái rủi có cái xui” |
Định luật Murphy và lát bánh mì phết bơ
Ví dụ quen thuộc nhất của định luật Murphy là lát bánh mì phết bơ: làm rơi thì có vẻ lần nào cũng úp mặt bơ xuống sàn. Ở Việt Nam có hàng loạt phiên bản tương tự. Mang ô cả tuần không mưa, hôm quên ô thì trời đổ. Chọn làn đường nào thì làn bên cạnh chạy nhanh hơn. Ôn kỹ chín chương, đề rơi đúng chương thứ mười.
Gọi là “định luật” nhưng câu này không đo đếm hay chứng minh được gì. Chữ định luật ở đây mang giọng tếu, giống như gọi một câu than là “chân lý”. Người ta nhắc đến nó theo hai cách:
- Than vãn cho vui: “Đúng là định luật Murphy, vừa rửa xe xong là mưa.”
- Nhắc nhau đề phòng: “Theo định luật Murphy thì cái gì quên kiểm tra sẽ hỏng, nên trước buổi thuyết trình nhớ thử máy chiếu.”
Cách thứ hai mới gần với tinh thần ban đầu của câu nói.
Một bộ cảm biến bị lắp ngược năm 1949
Về nguồn gốc, câu chuyện được kể nhiều nhất bắt đầu ở căn cứ không quân Muroc (nay là căn cứ Edwards) tại California, khoảng năm 1948–1949. Không quân Mỹ khi ấy thử sức chịu đựng của cơ thể người khi giảm tốc đột ngột, bằng một chiếc xe trượt gắn động cơ tên lửa chạy trên đường ray. Dự án do bác sĩ, sĩ quan không quân John Paul Stapp phụ trách.
Kỹ sư Edward Murphy mang tới một bộ cảm biến mới để đo lực. Lần chạy thử, máy đo không ghi được gì: các cảm biến đã bị lắp sai. Murphy bực bội trút lỗi lên người kỹ thuật viên đã đấu dây, đại ý nếu có cách nào làm sai thì anh ta sẽ làm sai. Một kỹ sư trong nhóm là George Nichols được cho là người đặt tên “Murphy’s law” cho câu ấy.
Câu nói trở nên nổi tiếng nhờ Stapp. Trong một buổi họp báo, khi được hỏi vì sao các cuộc thử nghiệm nguy hiểm như vậy mà chưa ai bị thương nặng, ông trả lời rằng nhóm luôn tính đến định luật Murphy: lường trước mọi thứ có thể hỏng rồi phòng trước. Đến năm 1977, cuốn sách hài Murphy’s Law của Arthur Bloch gom rất nhiều “hệ quả” của định luật này và đưa nó ra khắp thế giới.
Cần nói thêm: các nhân chứng nhớ lại mỗi người một kiểu, nên ai nói câu đầu tiên, nói đúng chữ nào vẫn còn tranh cãi. Ý tưởng “cái gì có thể hỏng sẽ hỏng” thì đã xuất hiện trong nhiều bài viết từ thế kỷ XIX, trước khi có tên Murphy.
Họ hàng của định luật Murphy
| Tên gọi | Nội dung | Quan hệ với định luật Murphy |
|---|---|---|
| Sod’s law | Nếu chuyện xấu có thể xảy ra, nó sẽ xảy ra vào lúc tệ nhất | Bản “Anh quốc”, nhấn vào thời điểm xui |
| Định luật Yhprum | Điều gì có thể suôn sẻ thì sẽ suôn sẻ | Trái nghĩa; tên là chữ Murphy viết ngược |
| Trong cái rủi có cái xui | Xui này kéo theo xui khác | Cách nói đùa của người Việt, gần ý nhất |
| Họa vô đơn chí | Tai họa không đến một mình | Gần nghĩa nhưng nặng hơn, nói về chuyện lớn |
| Cẩn tắc vô áy náy | Cẩn thận thì không phải ân hận | Gần với cách hiểu của Stapp: lường trước để phòng |
Đừng lẫn định luật Murphy với hiệu ứng cánh bướm trong khoa học hỗn loạn. Hiệu ứng cánh bướm nói một thay đổi nhỏ có thể dẫn tới kết quả lớn khó lường, có thể tốt hoặc xấu. Định luật Murphy chỉ nói về phía xấu và chỉ là lời đùa.
Vì sao ta tin “cứ đen là đen cả ngày”?
Nhiều nhà khoa học giải thích cảm giác này bằng trí nhớ chọn lọc. Lát bánh mì rơi ngửa thì ta nhặt lên, quên ngay; rơi úp thì ta nhớ và kể lại. Hàng trăm lần đi đường thông thoáng không ai để ý, một lần kẹt xe lúc trễ giờ thì nhớ mãi. Lối nhớ lệch ấy là một dạng thiên kiến xác nhận khi ta nhớ chuyện xui.
Dù không phải quy luật thật, định luật Murphy vẫn hữu ích nếu hiểu theo cách của Stapp. Kỹ sư thiết kế phích cắm chỉ cắm được một chiều, vì biết thế nào cũng có người cắm ngược. Học sinh đi thi mang hai cây bút, vì cây bút duy nhất thể nào cũng hết mực đúng lúc. Lấy câu đùa làm lời nhắc chuẩn bị thì tốt; lấy nó làm cớ để than “mình xui lắm” thì chỉ thêm nản.
Lát bánh mì, cây bút hết mực và chữ “định luật”
Định luật Murphy nói gì?
Câu phổ biến nhất là “Anything that can go wrong will go wrong”, dịch là “điều gì có thể hỏng thì sẽ hỏng”. Sau này người ta thêm vô số câu “hệ quả” vui, như “mọi việc đều lâu hơn bạn nghĩ”.
Định luật Murphy có đúng không?
Không đúng theo nghĩa khoa học. Chuyện xui không xảy ra thường hơn chuyện may; ta chỉ nhớ chuyện xui lâu hơn. Câu này nên hiểu như một lời nhắc cẩn thận.
Murphy là ai?
Edward A. Murphy Jr. là kỹ sư hàng không người Mỹ, từng làm việc với Không quân Mỹ trong các thử nghiệm xe trượt tên lửa cuối thập niên 1940. Tên ông gắn với câu nói ấy, dù chính ông không phải người phổ biến nó.
Có câu nào ngược với định luật Murphy không?
Có, người ta đùa gọi là định luật Yhprum, tức chữ Murphy đọc ngược: điều gì có thể suôn sẻ thì sẽ suôn sẻ. Câu này ít phổ biến hơn hẳn, có lẽ vì chuyện suôn sẻ hiếm khi khiến ai muốn kể lại.
Lần sau quên ô gặp mưa, thử nhớ lại những hôm mang ô mà trời vẫn nắng. Danh sách ấy thường dài hơn ta tưởng.