Đề pa là từ mượn, thường được cho là đọc theo chữ départ của tiếng Pháp, chỉ sự khởi hành, lúc xuất phát. Trong tiếng Việt, đề pa từng dùng để chỉ việc khởi động máy cho xe chạy; còn với người học lái, “đề pa lên dốc” là bài dừng xe giữa dốc rồi cho xe đi tiếp mà không bị trôi, không chết máy.
| Nghĩa ngắn | Khởi động, khởi hành; trong học lái là khởi hành ngang dốc |
| Gốc từ | Thường cho là từ tiếng Pháp départ (sự khởi hành, điểm xuất phát) |
| Loại từ | Động từ; cũng dùng như danh từ (“bài đề pa”) |
| Sắc thái | Khẩu ngữ; nghĩa khởi động máy nay đã cũ |
Đề pa từ đâu mà có?
Trong tiếng Pháp, départ là danh từ chỉ lúc rời đi hoặc điểm xuất phát; ở trường đua, le départ là vạch mà mọi người cùng chờ hiệu lệnh. Tiếng Pháp không đọc chữ t cuối, nên tai người Việt nghe thành “đề-pa”. Cùng thời với nó, nhiều chữ gốc Pháp khác cũng vào tiếng Việt qua máy móc, xe cộ và công sở, như ga, phanh, sếp, ê kíp; câu chuyện của chữ cuối có ở bài ê kíp, gốc équipe của tiếng Pháp.
Một số trang mạng ghi rằng đề pa đến từ chữ depart của tiếng Anh. Nhưng tiếng Anh dùng depart như động từ “rời đi”, và cách đọc “đề-pa” sát với tiếng Pháp hơn. Dù vậy, chưa thấy tài liệu từ nguyên nào khẳng định dứt khoát, nên chỉ nên nói là “thường được cho là gốc Pháp”.
Khi vào tiếng Việt, chữ này bám chặt vào chuyện xe máy. Từ điển tiếng Việt xếp đề pa vào lớp từ cũ, đồng nghĩa với đề: bấm nút cho động cơ nổ máy. Ví dụ ghi trong từ điển là cảnh chiếc xe đề pa, sẵn sàng lăn bánh. Về sau người ta chỉ nói gọn “đề xe”, “bấm đề”, “đề không nổ”, còn “đề pa” theo nghĩa này ít gặp dần.
Bài đề pa lên dốc ở sân sát hạch
Nghĩa còn sống khỏe nhất của chữ này nằm ở các trung tâm đào tạo lái xe. “Đề pa lên dốc” hay “khởi hành ngang dốc” là bài thi trong sa hình: người lái đưa xe lên dốc, dừng đúng vạch quy định, rồi cho xe đi tiếp lên đỉnh dốc trong thời gian cho phép. Xe trôi lùi, chết máy hay dừng sai vạch đều bị trừ điểm, nặng thì bị loại.
Với xe số sàn, cái khó nằm ở chỗ phối hợp chân côn, chân ga và phanh. Nhả côn sớm quá thì máy tắt, nhả phanh sớm quá thì xe trôi. Nhiều thầy dạy lái khuyên học viên mới dùng phanh tay để giữ xe trong lúc tìm điểm côn bắt. Xe số tự động đời mới thường có tính năng hỗ trợ khởi hành ngang dốc, nên bài này nhẹ nhàng hơn hẳn.
Học viên hay gọi cả quá trình tập luyện theo kiểu rất riêng: “đề pa”, “ghép ngang”, “chạy DAT”. Chữ cuối cùng cũng là một từ của dân học lái, xem ở bài giải nghĩa chạy DAT của học viên lái xe.
Câu nói có chữ đề pa
Tùy người nói và hoàn cảnh, chữ đề pa nghiêng về nghĩa này hay nghĩa kia:
- Học viên nhắn nhóm lớp: “Mai thi sa hình rồi mà mình vẫn sợ bài đề pa nhất.”
- Thầy dạy lái dặn: “Lên dốc thì kéo phanh tay, nhả côn từ từ, đề pa cho êm.”
- Người lớn tuổi kể chuyện cũ: “Hồi đó chiếc xe tải cũ phải đề pa mấy lần mới nổ máy.”
- Nói đùa khi chuẩn bị đi chơi: “Đủ người chưa? Mười phút nữa cả đoàn đề pa nhé.”
- Kể về chuyến xe đầu ngày: “Xe khách đề pa lúc năm giờ sáng, đến nơi vừa kịp bữa trưa.”
Trong bài văn hay văn bản hành chính, nên dùng chữ thuần Việt hoặc Hán Việt cho rõ: khởi hành, xuất phát, khởi động. Riêng tài liệu dạy lái thì “khởi hành ngang dốc” là cách gọi chuẩn hơn “đề pa”.
Đề, đề pa và mấy chữ máy móc gốc Pháp
Đừng lẫn đề pa với các nghĩa khác của chữ đề như đề bài, đề tên hay cây đề. Chỉ nghĩa “bấm nút cho động cơ nổ” mới cùng họ với đề pa. Xe máy đời cũ còn có cần đạp để nổ máy, nên người ta phân biệt “đạp máy” với “bấm đề”.
Bên cạnh đó, kho từ xe cộ của tiếng Việt có khá nhiều chữ vay từ tiếng Pháp: phanh (frein), ga (gaz) là hai ví dụ quen nhất. Mỗi chữ đều đã Việt hóa cách đọc tới mức nhiều người không còn nhận ra gốc. Riêng đề pa thì vẫn giữ chút hương vị cũ: nghe ai nói “đề pa” mà không phải ở sân tập lái, thường là người đã quen xe từ mấy chục năm trước.
Đề pa ở sân tập lái và ngoài phố
Đề pa lên dốc là gì?
Là thao tác dừng xe trên đoạn dốc rồi cho xe chạy tiếp lên mà không trôi lùi, không chết máy. Đây là một bài trong phần thi sa hình khi sát hạch bằng lái ô tô, tên chính thức là khởi hành ngang dốc.
Đề pa là tiếng Anh hay tiếng Pháp?
Phần đông cho là gốc Pháp, từ départ (sự khởi hành). Một số trang ghi gốc tiếng Anh depart, nhưng cách đọc và thời điểm từ này vào tiếng Việt khiến gốc Pháp đáng tin hơn.
Đề pa nghĩa là gì trong từ điển?
Từ điển ghi đề pa là từ cũ, cùng nghĩa với “đề”: khởi động động cơ bằng nút đề, như khi nổ máy cho xe chuẩn bị chạy. Nghĩa khởi hành ngang dốc là cách dùng của giới lái xe về sau.
Xe số tự động có phải tập đề pa không?
Vẫn phải thi bài khởi hành ngang dốc, nhưng nhẹ hơn xe số sàn vì không có chân côn, và nhiều xe đời mới có chức năng giữ xe vài giây khi nhả phanh trên dốc.