Đạo lý (sách giáo khoa thường viết đạo lí) là lẽ phải hợp với đạo đức và khuôn phép ở đời, những điều đúng mà ai sống giữa mọi người cũng nên theo: biết ơn, giữ lời hứa, kính trên nhường dưới, thương người. Đạo lý làm người, vì thế, là cả một nếp lẽ sống được ông cha truyền lại, phần nhiều qua tục ngữ, ca dao và cách cư xử trong nhà.
| Nghĩa | Lẽ phải hợp với đạo đức, khuôn phép ở đời |
| Gốc từ | Hán Việt 道理: đạo (con đường) + lý (thớ vân, lẽ) |
| Loại từ | Danh từ |
| Gần nghĩa | Đạo nghĩa, nghĩa lý, lẽ phải |
| Cụm hay gặp | Đạo lý làm người, trái đạo lý, luân thường đạo lý |
Đạo lý: con đường và thớ vân ngọc
Hai chữ Hán ghép nên từ này đều có một hình ảnh rất cụ thể. Đạo (道) trước hết là con đường lớn; Thiều Chửu giảng thêm nghĩa thứ hai là cái lẽ nhất định ai cũng phải noi theo. Những nghĩa khác của chữ này, từ đạo Phật đến đạo văn, có ở bài giải nghĩa riêng chữ đạo.
Lý (理) thú vị hơn. Nghĩa đầu tiên trong từ điển của Thiều Chửu là sửa ngọc, làm ngọc; từ điển phổ thông ghi thêm nghĩa vân, đường vân. Người thợ giỏi phải mài theo thớ vân sẵn có trong viên đá thì ngọc mới sáng, mài ngược thớ là hỏng. Từ cái thớ nằm bên trong sự vật ấy mà chữ lý mang nghĩa lẽ, lý lẽ: hợp lý, vô lý, chân lý, luân lý.
Ghép lại, đạo lý có thể hình dung như con đường đi thuận theo thớ lẽ của đời sống. Làm điều trái đạo lý cũng giống mài ngược thớ ngọc: có thể được việc trước mắt, nhưng thứ quý thì vỡ.
Chữ đạo lý đứng trong câu ra sao?
Mục từ đạo lí trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học chỉ có một nghĩa: cái lẽ hợp với khuôn phép, đạo đức ở đời. Nhưng khi vào câu, chữ này hay xuất hiện theo ba kiểu.
- Lẽ phải chung: Con cái phụng dưỡng cha mẹ lúc già yếu là điều hợp đạo lý.
- Một bộ lẽ sống: Đạo lý làm người mà bà dạy chỉ có mấy chữ: không lấy của ai, không quên ơn ai.
- Để phán xét một việc: Bỏ mặc người bị nạn bên đường để quay phim là hành vi trái đạo lý.
Trong khẩu ngữ còn có cách nói “giảng đạo lý”, “lên giọng đạo lý”. Ở đây chữ đạo lý không sai nghĩa, nhưng cả cụm hơi mỉa: người nói thấy mình đang bị dạy đời. Một câu nhắc khéo của học trò với bạn cùng bàn có thể là: “Thôi, đừng giảng đạo lý nữa, cho tớ mượn vở là được.”
Về chữ viết, đạo lí và đạo lý đều đúng; sách giáo khoa và từ điển của Viện Ngôn ngữ học dùng chữ i, báo chí và sách cũ hay dùng y.
Đạo lý, đạo đức, chân lý và lẽ phải
| Từ | Nói về | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đạo lý | Những lẽ đúng về cách sống, cách đối xử giữa người với người | Uống nước nhớ nguồn là đạo lý của dân tộc |
| Đạo đức | Chuẩn mực hành vi của xã hội và phẩm chất tốt của một người | Một người có đạo đức |
| Chân lý | Điều đúng với thực tế khách quan, đã được kiểm nghiệm | Trái Đất quay quanh Mặt Trời là chân lý |
| Lẽ phải | Điều đúng, hợp lẽ trong một việc cụ thể | Bênh vực lẽ phải trong cuộc tranh cãi |
| Luân lý | Phép tắc trong các quan hệ người với người (cha con, vợ chồng, bạn bè) | Môn luân lý ở trường học thời trước |
Chỗ hay lẫn nhất là đạo lý với chân lý. Chân lý trả lời câu hỏi “cái gì đúng với thực tế”, còn đạo lý trả lời câu hỏi “nên sống thế nào cho phải”. Muốn rõ hơn về vế thứ nhất, xem bài chân lý khác sự thật ở chỗ nào. Đạo lý cũng không trùng với đạo đức: một người có thể thuộc lòng đạo lý mà sống chẳng có đạo đức chút nào.
Từ trái nghĩa không có một chữ gọn; người ta dùng cụm trái đạo lý, vô đạo, bất nghĩa, bội bạc để chỉ việc làm đi ngược những lẽ ấy.
Khi đề văn hỏi về tư tưởng, đạo lý
Từ lớp 8 đến lớp 11, học sinh gặp kiểu bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí. Đề thường đưa ra một câu tục ngữ hay một phẩm chất: Uống nước nhớ nguồn, Thương người như thể thương thân, lòng khoan dung, chữ tín. Một khung bài có bốn bước dễ nhớ:
- Giải thích: nghĩa đen, nghĩa bóng của câu nói hoặc nội dung của phẩm chất.
- Bàn luận: vì sao đó là điều đúng; dẫn chứng từ đời sống, lịch sử, văn học.
- Mở rộng, phản đề: phê phán người làm ngược lại; lưu ý những cách hiểu lệch.
- Bài học: nhận thức và việc làm cụ thể của bản thân.
Câu tục ngữ quen nhất trong dạng đề này được giải kỹ ở bài câu tục ngữ nhắc nhớ ơn cội nguồn. Bài viết hoàn chỉnh để tham khảo cách triển khai có trong mười bài văn lớp 11 bàn về lẽ sống. Một mẹo nhỏ khi làm bài: đừng mở đầu bằng định nghĩa từ điển của chữ đạo lý, giám khảo cần thấy em hiểu câu nói trong đề, không cần thấy em thuộc từ điển.
Đạo lý qua những cách nói quen tai
Đạo lý làm người là gì?
Là những lẽ sống mà một người nên giữ trong quan hệ với gia đình, bạn bè và xã hội: hiếu thảo, biết ơn, trung thực, giữ chữ tín, thương người. Cụm này thường dùng khi ông bà, cha mẹ dạy con cháu.
Luân thường đạo lý là gì?
Luân thường là những phép tắc trong quan hệ giữa người với người theo quan niệm Nho giáo xưa. Ghép với đạo lý, cụm này chỉ chung những chuẩn mực tối thiểu của con người; nói ai “trái luân thường đạo lý” là chê rất nặng.
Viết đạo lí hay đạo lý mới đúng?
Cả hai đều đúng. Sách giáo khoa Ngữ văn và từ điển của Viện Ngôn ngữ học dùng “đạo lí”; nhiều báo và sách khác dùng “đạo lý”. Trong một bài viết chỉ nên chọn một cách cho thống nhất.
Đạo lý tiếng Anh là gì?
Thường dịch là moral principles hoặc ethics. “Đạo lý làm người” có thể dịch là principles of how to live hay the moral code of life, tùy văn cảnh.