Danh từ chung là danh từ gọi tên chung cho cả một loại sự vật, như sông, núi, học sinh, thành phố, và được viết thường. Danh từ riêng là tên riêng của một người, một nơi, một sự vật cụ thể, như Hà Nội, sông Hồng, Nguyễn Du, và luôn viết hoa. Hiểu danh từ chung là gì thì cũng hiểu luôn danh từ riêng là gì, vì hai khái niệm này được học thành một cặp ở Tiếng Việt lớp 4.
| Danh từ chung | Danh từ riêng | |
|---|---|---|
| Nghĩa | Tên gọi của một loại sự vật | Tên riêng của một sự vật cụ thể, duy nhất |
| Cách viết | Viết thường (trừ khi đứng đầu câu) | Luôn viết hoa theo quy tắc |
| Ví dụ | cô giáo, dòng sông, ngôi trường | cô Lan, sông Đà, Trường Tiểu học Kim Đồng |
| Câu hỏi để thử | Gọi được nhiều cái cùng loại? | Chỉ đúng một cái, một người? |
Danh từ chung là gì?
Thử nhìn quanh lớp học: bàn, ghế, bảng, cửa sổ, bạn bè, thầy cô. Mỗi từ ấy chẳng dành riêng cho cái nào. “Bàn” là mọi cái bàn, ở lớp này hay lớp khác, bằng gỗ hay bằng sắt. Đó là danh từ chung. Sách Tiếng Việt 4 cũng định nghĩa theo hướng ấy: cứ là tên của cả một loại sự vật thì xếp vào danh từ chung.
Danh từ chung có mặt ở khắp nơi trong câu nói hằng ngày, và gọi tên được cả những thứ ngoài đồ vật nhìn thấy được. Nó có thể là:
- người: bác sĩ, ông nội, bạn thân;
- con vật, cây cối: chim sẻ, cây bàng;
- hiện tượng: mưa, gió mùa, cầu vồng;
- khái niệm, thứ không cầm nắm được: tình bạn, ước mơ, kỉ niệm;
- đơn vị: cái, con, chiếc, mét, ki-lô-gam.
Vì là tên của cả một loại, danh từ chung viết bằng chữ thường. Nó chỉ được viết hoa khi đứng đầu câu, lúc đó viết hoa là do vị trí, không phải do bản thân từ.
Danh từ riêng: khi sự vật có tên của chính nó
Trong rất nhiều dòng sông, có một dòng chảy qua Hà Nội tên là Hồng. Trong hàng triệu học sinh, có một bạn tên là Minh Anh. Những cái tên như thế dùng để tách một sự vật ra khỏi những cái cùng loại với nó. Đó là danh từ riêng.
Danh từ riêng hay gặp nhất là tên người (Trần Hưng Đạo, Võ Thị Sáu), tên địa lí (Đà Lạt, Cửu Long, Trường Sơn), tên cơ quan, tổ chức (Trường Trung học cơ sở Lê Lợi), tên tác phẩm, sự kiện. Dấu hiệu dễ thấy nhất là chữ viết hoa:
- Tên người, tên địa lí Việt Nam: viết hoa chữ cái đầu của mỗi tiếng, như Nguyễn Thị Minh Khai, Bà Rịa – Vũng Tàu.
- Tên nước ngoài phiên âm trực tiếp: viết hoa chữ cái đầu của mỗi bộ phận tạo thành tên, các tiếng trong một bộ phận nối bằng dấu gạch nối, như Lu-i Pa-xtơ, Mát-xcơ-va.
- Tên nước ngoài đọc theo âm Hán Việt: viết như tên Việt Nam, như Lỗ Tấn, Bắc Kinh.
Chú ý một chỗ học sinh hay viết sai: trong “sông Hồng”, “núi Ba Vì”, “hồ Tây”, chữ đứng trước (sông, núi, hồ) vẫn là danh từ chung nên viết thường, chỉ phần tên riêng được viết hoa.
So hai loại danh từ trên cùng một bảng
| Tiêu chí | Danh từ chung | Danh từ riêng |
|---|---|---|
| Phạm vi gọi tên | Rộng: cả một loại | Hẹp: đúng một cá thể |
| Chữ viết | Chữ thường | Chữ hoa đầu mỗi tiếng hoặc mỗi bộ phận |
| Đi với số lượng | Dễ: ba dòng sông, mấy ngôi trường | Hiếm khi: không nói “ba sông Hồng” |
| Có trong từ điển | Có, kèm định nghĩa | Thường không, trừ tên rất nổi tiếng |
| Ví dụ trong cùng câu | Thành phố ấy nằm bên bờ biển. | Nha Trang nằm bên bờ biển Đông. |
Hai loại này thường đi thành cặp: danh từ chung nói “đó là loại gì”, danh từ riêng nói “đó là cái nào”. Khi kết hợp, chúng tạo ra những tổ hợp quen thuộc như thành phố Huế, nhà thơ Xuân Diệu, con đường Hàng Ngang. Muốn ôn lại danh từ nói chung, gồm cả danh từ chỉ đơn vị và danh từ chỉ sự vật, có thể đọc bài tổng hợp về danh từ và bài tập nhận biết.
Khi chữ thường hóa chữ hoa và ngược lại
Ranh giới giữa hai loại không cứng nhắc như người ta tưởng. Nhiều tên người lấy từ danh từ chung: hồng, mai, lan là tên hoa, nhưng “bạn Hồng”, “cô Mai” thì đã thành danh từ riêng và phải viết hoa. Chữ “Bác” trong “Bác Hồ” cũng được viết hoa để bày tỏ sự tôn kính.
Chiều ngược lại cũng có. Khi nói “lớp mình có vài Trạng Quỳnh”, tên riêng của một nhân vật đã được dùng để chỉ kiểu người thông minh, hóm hỉnh. Trong văn chương, cách dùng này gần với phép gọi tên sự vật bằng một nét liên quan gần gũi. Muốn biết từ đang được dùng theo kiểu nào, cứ đặt vào câu và hỏi: nó chỉ đúng một người, một nơi, hay cả một nhóm?
Luyện nhận biết qua vài câu ví dụ
Câu 1: Tìm danh từ riêng trong câu “Mùa hè này, Nam theo bố về quê ở Thái Bình thăm bà.”
Đáp án: Nam, Thái Bình. Các từ mùa hè, bố, quê, bà là danh từ chung vì chúng gọi tên chung, không nhắm vào một cá thể nào.
Câu 2: Câu “Chúng em đi tham quan Lăng chủ tịch Hồ Chí Minh và Hồ hoàn kiếm.” viết sai ở đâu?
Đáp án: viết đúng là Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh và hồ Hoàn Kiếm. “Chủ tịch” ở đây đi liền với tên Bác như một danh xưng tôn kính nên viết hoa; “hồ” là danh từ chung nên viết thường, còn “Hoàn Kiếm” là tên riêng nên viết hoa cả hai tiếng.
Câu 3: Xếp các từ sau vào hai nhóm: dòng sông, Cửu Long, cây đa, Tân Trào, thầy giáo, Ê-đi-xơn.
Đáp án: danh từ chung: dòng sông, cây đa, thầy giáo; danh từ riêng: Cửu Long, Tân Trào, Ê-đi-xơn.
Lên lớp 6, các em sẽ gặp danh từ trong những tổ hợp dài hơn, như “tất cả những ngôi trường ấy”; đó là chuyện của cụm danh từ với phần phụ trước và sau.
Học sinh hay hỏi gì về danh từ chung, danh từ riêng
Danh từ chung là gì lớp 4?
Ở lớp 4, các em học rằng danh từ chung là tên của cả một loại, như sông, vua, học sinh. Các em chỉ cần nhớ: gọi tên chung, viết thường.
Danh từ riêng là gì và có phải lúc nào cũng viết hoa?
Danh từ riêng là tên riêng của một người, một nơi hay một sự vật cụ thể. Có, danh từ riêng luôn viết hoa, chỉ khác nhau ở cách viết hoa: tên Việt Nam viết hoa mọi tiếng, tên nước ngoài phiên âm viết hoa đầu mỗi bộ phận và có dấu gạch nối.
“Mặt Trời”, “Trái Đất” là danh từ chung hay danh từ riêng?
Khi nói về thiên thể trong hệ Mặt Trời, nhiều văn bản khoa học coi đây là tên riêng và viết hoa. Trong câu văn thông thường như “mặt trời lên cao”, nhiều sách vẫn viết thường. Khi làm bài, các em nên theo cách viết trong sách giáo khoa đang học.
Có cách phân biệt danh từ riêng với danh từ chung thật nhanh không?
Thử thêm số đếm phía trước. Nói được “hai dòng sông”, “ba ngôi trường” thì đó là danh từ chung. Nghe kì quặc như “hai Hà Nội” thì đó là danh từ riêng.