Danh mục là bản kê các thứ cùng loại, được chia và sắp theo từng mục cụ thể để dễ tra tìm, ví dụ danh mục sách tham khảo, danh mục hàng hóa, danh mục sản phẩm trên một trang bán hàng. Hiểu đơn giản, danh sách thì kê tên, còn danh mục thì vừa kê vừa xếp nhóm: mỗi mục là một ngăn kéo, đồ cùng loại nằm chung một ngăn.
| Nghĩa ngắn | Bản ghi các thứ theo phân loại từng mục |
| Gốc từ | Hán Việt 名目: danh (tên) + mục (mắt lưới, khoản mục) |
| Loại từ | Danh từ |
| Tiếng Anh | category (một nhóm), catalogue (cả bản kê), portfolio (danh mục đầu tư) |
Danh mục và hình ảnh tấm lưới
Chữ danh (名) là tên, quen thuộc trong danh từ, danh sách, họ tên… Chữ mục (目) thú vị hơn. Nghĩa gốc của nó là con mắt, và Thiều Chửu còn ghi một nghĩa rất hình ảnh: mắt lưới, tức những ô nhỏ, đặt đối lại với cương là sợi dây lớn của tấm lưới. Từ đó mà có cặp cương mục: phần lớn bao quát và các phần nhỏ nằm bên trong.
Từ “mắt lưới”, chữ mục chuyển sang nghĩa khoản, hạng, điều: mục lục, đề mục, hạng mục, chuyên mục. Một danh mục vì thế giống tấm lưới đã chia ô sẵn, mỗi món được đặt vào đúng ô của nó.
Có một điều ít người để ý: trong văn Hán cổ, hai chữ 名目 chủ yếu mang nghĩa tên gọi, danh xưng. Sang tiếng Việt, từ này đổi hướng hẳn và chỉ còn nghĩa bản kê theo mục như ta dùng hằng ngày.
Một danh mục cần có những gì?
Từ điển của Viện Ngôn ngữ học định nghĩa danh mục là bản ghi theo phân loại từng mục cụ thể. Từ định nghĩa ấy có thể rút ra hai điều kiện. Một là phải có nhiều thứ để kê; hai là các thứ ấy phải được xếp theo một tiêu chí nào đó, chứ không ghi lộn xộn.
Danh mục gặp ở rất nhiều chỗ:
- Trong sách và luận văn: danh mục tài liệu tham khảo, danh mục bảng biểu, danh mục từ viết tắt, thường đặt ở đầu hoặc cuối công trình.
- Trong cửa hàng và trang web: danh mục sản phẩm chia hàng theo nhóm như áo, quần, phụ kiện; trên một trang tin, mỗi chuyên mục cũng là một danh mục (tiếng Anh gọi là category).
- Trong cơ quan, nhà nước: danh mục hồ sơ, danh mục thiết bị dạy học, danh mục ngành nghề, tức những bản kê được ban hành để mọi người cùng làm theo.
- Trong tài chính: “danh mục đầu tư” là tập hợp các khoản đầu tư mà một người hay một quỹ đang nắm giữ.
Học sinh gặp từ này sớm nhất có lẽ ở thư viện trường, nơi ngăn phiếu tra cứu hay máy tính xếp sách theo môn, theo tác giả. Đó chính là một danh mục.
Danh mục, danh sách, mục lục, thư mục: dùng chữ nào?
| Từ | Là gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Danh mục | Bản kê các thứ, chia theo từng mục, từng nhóm | Danh mục sản phẩm, danh mục tài liệu tham khảo |
| Danh sách | Bản ghi tên, thường là tên người, không nhất thiết chia nhóm | Danh sách lớp, danh sách thí sinh |
| Mục lục | Bảng kê các phần, chương của một cuốn sách kèm số trang | Mục lục sách Ngữ văn 7 |
| Thư mục | Danh mục sách báo về một đề tài; trong máy tính là nơi chứa tệp (folder) | Thư mục tài liệu về Nguyễn Du; thư mục Ảnh |
Mục lục chỉ phục vụ một cuốn sách, chi tiết hơn ở bài phân biệt mục lục với đề mục, phụ lục. Danh sách thì có thể chẳng chia nhóm gì cả, như bản những điều muốn làm một lần trong đời mà nhiều bạn trẻ hay viết. Gần nghĩa với danh mục có bảng kê, bản liệt kê, catalô (mượn từ tiếng Pháp); từ này không có từ trái nghĩa thật sự.
Lỗi hay gặp ở trường là viết “danh mục học sinh giỏi” khi chỉ kê tên các bạn. Bản ấy là danh sách; chỉ khi chia thành từng nhóm như “giỏi Toán”, “giỏi Văn”, “giỏi Tiếng Anh” thì cách gọi danh mục mới gần đúng nghĩa.
Danh mục trên website, trong sổ sách và đầu tư
Danh mục sản phẩm là gì?
Là cách một cửa hàng hay trang bán hàng chia hàng hóa thành từng nhóm, chẳng hạn điện thoại, máy tính, phụ kiện. Nhờ đó khách vào đúng nhóm mình cần thay vì phải lướt qua hàng nghìn món.
Danh mục tiếng Anh là gì?
Một nhóm trong bản kê là category; cả bản kê hàng hóa, sách vở là catalogue (Anh) hay catalog (Mỹ). Riêng danh mục đầu tư dịch là portfolio.
Danh mục đầu tư là gì?
Là tập hợp các loại tài sản một người hay một tổ chức đang nắm giữ, như tiền gửi, cổ phiếu, trái phiếu. Đây là thuật ngữ tài chính; bài này chỉ giải nghĩa từ, không đưa lời khuyên đầu tư.
Danh mục và chuyên mục trên trang web có giống nhau không?
Gần như giống. Trang bán hàng hay gọi là danh mục, trang tin tức và blog hay gọi là chuyên mục; cả hai đều là cách xếp nội dung cùng chủ đề vào một chỗ.