Dẫn chứng là gì? Các loại dẫn chứng, ví dụ SGK và bài tập

Dẫn chứng là những sự việc, con người, số liệu, câu văn có thật được người viết đưa ra để chứng tỏ điều mình nói là đúng. Trong văn nghị luận, dẫn chứng đi sau lí lẽ, làm cho ý kiến có chỗ dựa; sách Ngữ văn mới thường gọi nó là bằng chứng. Dẫn chứng nghĩa là gì trong đời thường cũng vậy: đưa cái có thật ra để người khác tin.

Khái niệm	Ví dụ, sự thật, bằng cứ được nêu ra để làm rõ và chứng minh cho lí lẽ, ý kiến
Nghĩa của từ	Hán Việt 引證: dẫn là dắt ra, viện ra; chứng là bằng cớ
Thuộc	Yếu tố của văn nghị luận (ý kiến – lí lẽ – dẫn chứng)
Dấu hiệu nhận biết	Có tên người, sự kiện, mốc thời gian, con số, tên tác phẩm hoặc câu trích cụ thể
Học ở	Ngữ văn 6 (văn bản nghị luận), lên 7–9 và THPT dùng trong mọi bài nghị luận

Dẫn chứng: đưa cái có thật ra làm bằng

Hai chữ Hán ghép nên từ này nói khá rõ nghĩa. Chữ dẫn 引 vốn là kéo, dắt, và có nét nghĩa viện ra làm bằng; chữ chứng 證 là bằng cớ, cũng là làm chứng, chứng minh. Dẫn chứng, vì thế, là dắt một bằng cớ ra trước mặt người nghe. Từ điển tiếng Việt ghi nhận cả hai cách dùng: là danh từ khi chỉ chính cái ví dụ, bằng cứ được nêu ra (“tìm được nhiều dẫn chứng sinh động”), là động từ khi chỉ hành động đưa bằng cứ ra (“dẫn chứng mấy con số cho thấy…”).

Trong chương trình Ngữ văn hiện hành, học sinh lớp 6 gặp bộ ba ý kiến – lí lẽ – bằng chứng khi học văn bản nghị luận. Ý kiến là điều người viết muốn người đọc tin; lí lẽ, lớp lập luận nằm giữa ý kiến và bằng chứng, giải thích vì sao ý kiến ấy đúng; còn bằng chứng là nhân vật, sự kiện, số liệu cụ thể làm rõ cho lí lẽ. “Bằng chứng” trong sách mới và “dẫn chứng” mà thầy cô, đề thi quen dùng chỉ cùng một thứ, chỉ khác tên gọi.

Gần nghĩa với dẫn chứng còn có chữ minh chứng 明證, trang trọng hơn và hay đứng trong cụm là minh chứng cho điều gì đó.

Bốn nguồn để lấy dẫn chứng

Loại	Lấy từ đâu	Ví dụ
Dẫn chứng đời sống	Sự việc, con người có thật quanh ta hoặc trên báo chí	Một tấm gương vượt khó được báo đưa tin, phong trào quyên góp của trường
Dẫn chứng lịch sử	Nhân vật, trận đánh, sự kiện trong sử sách	Chiến thắng Bạch Đằng, các cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, Lê Lợi
Dẫn chứng số liệu, khoa học	Thống kê, kết quả nghiên cứu có nguồn rõ	Tỉ lệ, số người, kết luận của một cơ quan nghiên cứu
Dẫn chứng văn học	Tác phẩm, câu thơ, tục ngữ, danh ngôn	Câu tục ngữ “Không thầy đố mày làm nên”, nhân vật trong truyện đã học

Bài nghị luận xã hội ưu tiên dẫn chứng đời sống và lịch sử; bài nghị luận văn học lấy dẫn chứng từ chính tác phẩm đang bàn, tức là trích câu, trích chi tiết. Lẫn hai thứ này là lỗi rất hay gặp: bài bàn về tinh thần tự học mà kể dài một đoạn truyện thì thành ra bài phân tích truyện mất rồi.

Dẫn chứng trong ba văn bản nghị luận quen thuộc

Học thầy, học bạn: một câu chuyện kể ngắn

Văn bản của Nguyễn Thanh Tú (Ngữ văn 6) nêu ý kiến rằng học thầy là rất quan trọng. Lí lẽ: có thầy giỏi dìu dắt thì mới dễ thành công, nghề nào cũng thế. Dẫn chứng là chuyện cậu bé Lê-ô-na-rơ-đô Đa Vin-chi bị thầy Vê-rốc-chi-ô bắt vẽ trứng mãi, chán nản, rồi hiểu ra chẳng quả trứng nào giống quả nào, nhờ đó luyện được con mắt quan sát và trở thành danh họa. Một câu chuyện có thật về người nổi tiếng làm lí lẽ khô khan bỗng dễ nhớ. Xem lại toàn văn và câu hỏi ở bài soạn Học thầy, học bạn sách Chân trời.

Tinh thần yêu nước của nhân dân ta: dẫn chứng xếp theo hai thời

Hồ Chí Minh không đưa một dẫn chứng mà đưa cả chuỗi. Để chứng minh lòng yêu nước có từ xưa, ông kể tên những thời đại gắn với Bà Trưng, Bà Triệu, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung. Để chứng minh nó vẫn còn trong cuộc kháng chiến lúc ấy, ông liệt kê từ cụ già đến em nhỏ, từ kiều bào ở xa đến đồng bào vùng tạm bị chiếm, từ người ra trận đến người ở hậu phương. Dẫn chứng được xếp theo trình tự thời gian và theo từng tầng lớp, nên người đọc thấy ý kiến bao trùm cả dân tộc chứ không chỉ một nhóm người. Bố cục ấy được phân tích kĩ trong bài soạn Tinh thần yêu nước của nhân dân ta.

Nước Đại Việt ta: dẫn chứng là những thất bại của kẻ xâm lược

Trong đoạn trích Bình Ngô đại cáo, Nguyễn Trãi muốn khẳng định kẻ đến xâm lược Đại Việt đều chuốc lấy thất bại. Ông không giảng giải dài mà nhắc liền mấy tên tướng giặc trong sử sách: Lưu Cung, Triệu Tiết thua trận, rồi Toa Đô, Ô Mã, theo lời bài cáo, bị bắt ở cửa Hàm Tử và sông Bạch Đằng. Mấy cái tên thôi, nhưng người đọc thời ấy ai cũng biết chuyện, nên dẫn chứng gọn mà nặng ký.

Dẫn chứng, lí lẽ và ví dụ tự đặt khác nhau thế nào?

Tiêu chí	Lí lẽ	Dẫn chứng	Ví dụ tự đặt
Bản chất	Lời giải thích, suy luận	Sự thật cụ thể, kiểm chứng được	Tình huống giả định để minh họa
Câu hỏi trả lời	Vì sao đúng?	Lấy gì làm bằng?	Hình dung ra sao?
Dấu hiệu	Từ nối “bởi vì”, “do đó”, “nếu… thì…”	Tên riêng, năm, con số, câu trích	“Giả sử”, “chẳng hạn một bạn…”
Sức thuyết phục	Cần dẫn chứng đi kèm	Cao nếu xác thực, tiêu biểu	Thấp hơn, chỉ giúp dễ hiểu

Lí lẽ và dẫn chứng gộp lại thường được gọi chung là luận cứ, chỗ dựa cho luận điểm; bài phân biệt luận điểm, luận cứ và luận đề nói rõ các tầng này.

Thế nào là một dẫn chứng đắt?

Đọc một đoạn nghị luận, cứ thấy tên người, tên sự kiện, một mốc năm, một con số hay một câu đặt trong ngoặc kép là gần như đã chạm tới dẫn chứng. Nhưng có dẫn chứng chưa đủ, phải là dẫn chứng tốt. Có thể tự kiểm bằng bốn câu hỏi:

1. Có thật không? Nhân vật, con số phải tra được. Dẫn chứng bịa, hoặc nhớ lơ mơ rồi viết sai năm, sai tên, làm hỏng cả đoạn.
2. Có đúng ý không? Luận điểm bàn về kiên trì mà dẫn chứng là người gặp may thì lệch hướng.
3. Có tiêu biểu không? Một tấm gương nhiều người biết, hoặc một sự việc gần gũi với chính học sinh, thường mạnh hơn ba ví dụ mờ nhạt.
4. Có được phân tích không? Kể xong phải có một hai câu nói rõ dẫn chứng ấy chứng minh điều gì. Dẫn chứng đứng trơ trọi chỉ như tấm ảnh không chú thích.

Luyện tìm và chọn dẫn chứng

Dẫn chứng trong bài văn và ngoài đời

Dẫn chứng nghĩa là gì?

Là danh từ thì chỉ ví dụ, bằng cứ được nêu ra để làm nền cho một nhận định; là động từ thì chỉ việc đưa ví dụ, bằng cứ ấy ra. “Bài văn thiếu dẫn chứng” và “em hãy dẫn chứng” là hai cách dùng đó.

Dẫn chứng và bằng chứng có giống nhau không?

Trong văn nghị luận ở trường, hai từ dùng thay cho nhau được; sách Ngữ văn hiện hành chọn chữ bằng chứng. Ngoài đời, “bằng chứng” hay dùng trong chuyện pháp lí, điều tra (bằng chứng phạm tội), còn “dẫn chứng” nghiêng về chuyện lập luận, trình bày.

Dẫn chứng trong văn nghị luận là gì, khác ví dụ thế nào?

Dẫn chứng phải có thật và kiểm chứng được. Ví dụ có thể là tình huống tự đặt ra cho dễ hiểu. Bài nghị luận nên dùng dẫn chứng thật; ví dụ giả định chỉ để phụ thêm.

Đoạn nghị luận 200 chữ cần mấy dẫn chứng?

Không có quy định cứng. Một đến hai dẫn chứng tiêu biểu, có phân tích, thường tốt hơn bốn năm cái tên kể liền mạch mà không giải thích gì.

Dẫn chứng tiếng Anh là gì?

Danh từ thường dịch là evidence hoặc example; động từ “dẫn chứng” có thể dịch là cite hay give evidence, tùy câu.