Đặc ân là ơn riêng, ơn đặc biệt mà một người được ban cho hoặc được hưởng, thứ không phải ai cũng có. Từ này mang sắc thái trang trọng, hay xuất hiện khi nói về điều mình nhận từ bề trên, từ người đi trước hoặc từ một cơ hội hiếm hoi: “Được nghe thầy giảng buổi cuối trước khi nghỉ hưu là một đặc ân.” Muốn biết đặc ân nghĩa là gì chỉ cần nhớ hai chữ: ơn riêng.
| Nghĩa ngắn | Ơn đặc biệt dành riêng cho một người hoặc một nhóm |
| Gốc từ | Hán Việt 特恩: đặc (riêng, khác hẳn) + ân (ơn) |
| Loại từ | Danh từ, sắc thái trang trọng |
| Gần nghĩa | Ân huệ, ơn huệ, sự ưu ái đặc biệt |
Đặc ân và con trâu đực trong chữ đặc
Chữ đặc 特 viết với bộ ngưu 牛 đứng bên trái. Thiều Chửu giảng nghĩa đầu tiên của nó là con trâu đực. Về sau chữ đặc chuyển sang nghĩa “riêng một”, rồi “khác hẳn mọi cái khác”. Họ từ của nó rất đông: đặc biệt, đặc sắc, đặc điểm, đặc sản, và thành ngữ đặc lập độc hành, đi đứng một mình không a dua theo ai.
Chữ ân 恩 có bộ tâm 心 ở dưới, nghĩa là ơn: thương mà giúp, mà ban cho. Tiếng Việt mượn chữ này vào nhiều từ quen: ân nhân, ân sư, ân tình, ân nghĩa, ân huệ, báo ân, vong ân.
Ghép lại, 特恩 là cái ơn đứng riêng ra, không chia đều cho tất cả. Một từ điển Hán Việt ghi gọn đúng hai chữ: ơn riêng.
Đặc ân dùng trong câu tiếng Việt thế nào?
Từ điển của Viện Ngôn ngữ học xếp đặc ân là danh từ, thuộc lớp từ trang trọng, kèm ví dụ quen nhất là ban đặc ân. Trong lời nói và văn viết hiện hành, từ này đi theo hai hướng.
Hướng thứ nhất giữ nghĩa gốc: có một người hay một tổ chức có quyền, và họ dành cho ai đó một điều ngoại lệ. Vua ban đặc ân cho công thần, nhà tổ chức dành đặc ân cho khách mời được vào hậu trường. Ở đây đặc ân là thứ được trao, có người cho và người nhận.
Hướng thứ hai mềm hơn: người nói tự coi một điều tốt đẹp mình có là đặc ân, như một cách bày tỏ lòng biết ơn. “Có bà ngoại kể chuyện cổ tích mỗi tối là đặc ân của tuổi thơ tôi.” Không ai “ban” điều đó cả; người nói dùng chữ đặc ân để nhấn rằng mình thấy may mắn và trân trọng.
Những cụm hay đi kèm: ban đặc ân, dành đặc ân cho, được hưởng đặc ân, xin một đặc ân, coi là một đặc ân. Khi người nhận đáp lại cái ơn ấy bằng lời cảm tạ, tiếng Việt có một chữ rất hợp, là chữ được giảng trong bài tri ân và cách báo đáp ơn nghĩa.
Đặc ân, đặc quyền và ân huệ: đặt cạnh nhau
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đặc ân | Ơn riêng, tùy lòng người ban; có thể có, có thể không | Được tác giả ký tặng sách trước giờ ra mắt |
| Đặc quyền | Quyền riêng gắn với địa vị, chức vụ hoặc quy định; tương đối ổn định | Đặc quyền của tầng lớp quý tộc thời phong kiến |
| Ân huệ | Ơn nói chung, việc tốt người khác làm cho mình; không nhất thiết đặc biệt | Nhờ ân huệ của hàng xóm mà qua được mùa lũ |
| Ưu đãi | Đối xử có lợi hơn, thường thành chính sách hay quy định | Học sinh vùng khó khăn được ưu đãi học phí |
Đặc ân và đặc quyền cùng chữ đặc nên dễ dùng lẫn. Cách tách nhanh: đặc quyền là thứ “được phép”, đi theo vị trí; ai ngồi vào ghế ấy thì có. Đặc ân là thứ “được cho”, phụ thuộc lòng người cho, hôm nay có mai chưa chắc. Tiếng Việt không có từ trái nghĩa trực tiếp với đặc ân; gần nhất về ý là thiệt thòi nếu đứng từ phía người nhận, hay trừng phạt nếu đứng từ phía người có quyền.
Khi đặc ân trao sai chỗ và lặp lại, nó dễ trượt thành sự thiên vị trong cách đối xử. Người nhận thì có lý do để thấy lòng cảm kích trước tấm lòng người khác, còn người đứng ngoài lại thấy bất công.
Một chỗ hay dùng sai: những gì ai đủ điều kiện cũng được hưởng theo luật thì không gọi là đặc ân. “Học sinh được đặc ân miễn học phí theo quy định” là câu lệch; chữ đúng ở đây là chế độ hoặc ưu đãi.
Năm câu có chữ đặc ân
- Trong truyện lịch sử: Nhà vua ban đặc ân cho viên tướng già được về quê dưỡng lão mà vẫn giữ bổng lộc.
- Trong lời phát biểu: Được đứng trên sân khấu này cùng các thầy cô là một đặc ân với em.
- Trong lời cầu xin: Con chỉ xin một đặc ân: cho con được gặp mẹ trước khi đi xa.
- Trong câu nói mỉa: Cậu ấy đi muộn mà không bị ghi tên, đúng là con cưng được hưởng đặc ân.
- Trong nhật ký: Mỗi sáng còn nghe tiếng ông quét sân là một đặc ân mà sau này mình mới hiểu.
Đặc ân trong lời cảm ơn, trong lớp học và khi dịch
Đặc ân nghĩa là gì trong lời cảm ơn?
Khi ai đó nói “đó là một đặc ân”, họ muốn nhấn rằng điều mình nhận được rất hiếm và đáng quý. Cách nói này khiêm nhường, đặt người nói ở vị trí người nhận ơn.
Đặc ân và đặc quyền có giống nhau không?
Không hẳn. Đặc quyền là quyền gắn với địa vị hoặc quy định, ai ở vị trí ấy đều có. Đặc ân là ơn riêng do người khác ban, tùy lòng người ban.
Đặc ân tiếng Anh là gì?
Tùy câu mà dịch là privilege (như trong “It’s a privilege to…”, nghĩa là được làm điều gì đó là một vinh dự, một đặc ân) hoặc special favour khi nói về ơn được ban riêng.
Nói “tôi có đặc ân được…” có bị coi là khoe không?
Thường là không, vì chữ đặc ân vốn hàm ý biết ơn. Nhưng nếu đặc ân ấy đến từ quan hệ riêng mà người khác không có cơ hội, nhắc nhiều quá dễ khiến người nghe khó chịu.