Đa nhiệm là xử lý nhiều việc trong cùng một khoảng thời gian, hoặc làm song song, hoặc nhảy qua lại giữa các việc. Từ này dịch chữ tiếng Anh multitasking, nên khi ai hỏi “đa nhiệm tiếng Anh là gì” thì đáp án là multitasking. Nó dùng cho cả người (làm việc đa nhiệm) lẫn máy (điện thoại, máy tính chạy đa nhiệm).
| Nghĩa ngắn | Làm, hoặc xoay xở, nhiều việc trong cùng một quãng thời gian |
| Gốc từ | Hán Việt: đa (多, nhiều) + nhiệm (任, việc được giao); dịch từ tiếng Anh multitasking |
| Loại từ | Tính từ, động từ; “khả năng đa nhiệm” là cách dùng như danh từ |
| Sắc thái | Trung tính; trong tin tuyển dụng hay được nói như một điểm cộng |
Đa nhiệm: một bộ óc, nhiều cửa sổ
Thuật ngữ này ra đời trong ngành máy tính trước rồi mới sang tâm lý học. Một hệ điều hành đa nhiệm cho phép nhiều chương trình cùng chạy: bạn nghe nhạc, mở trình duyệt, tải tệp, mọi thứ có vẻ diễn ra cùng lúc. Thật ra bộ xử lý chia thời gian thành những lát rất mỏng và chuyển qua lại cực nhanh. Trên điện thoại, “đa nhiệm” còn là tên gọi màn hình hiện các ứng dụng đang mở để vuốt qua lại.
Khi nói về con người, Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA) mô tả đa nhiệm theo vài dạng: cố làm hai việc trở lên cùng một lúc, chuyển từ việc này sang việc kia, hoặc làm liền một chuỗi việc mà không có khoảng nghỉ. Dạng thứ hai phổ biến nhất. Cũng giống bộ xử lý, bộ não thường không làm hai việc khó cùng lúc; nó luân phiên, và mỗi lần chuyển đều mất một chút thời gian để “nạp lại” việc mới.
Chính khoản hao hụt ấy được các nhà tâm lý gọi là chi phí chuyển đổi (switching cost). Các thí nghiệm do APA tổng hợp cho thấy người tham gia chậm đi mỗi lần đổi việc, và càng chậm hơn khi việc phức tạp hay lạ lẫm.
Trông như bận rộn, nhìn kĩ thì thấy gì?
Đa nhiệm ở mức đời sống dễ nhận ra qua những thói quen sau:
- Vừa làm bài tập vừa trả lời tin nhắn, cứ vài phút lại cầm điện thoại lên.
- Mở cùng lúc nhiều tab, nhiều tài liệu, việc nào cũng dở dang.
- Họp trực tuyến mà tay vẫn gõ email, cuối buổi không nhớ người ta vừa chốt gì.
- Đọc lại một đoạn văn ba bốn lần vì đầu óc vừa ghé qua chỗ khác.
- Cuối ngày thấy mệt rã rời nhưng đếm lại thì chẳng việc nào xong hẳn.
Không phải kiểu đa nhiệm nào cũng đáng lo. Vừa nấu cơm vừa nghe radio, vừa đi bộ vừa nói chuyện là chuyện thường: một trong hai việc đã quá quen, gần như tự động. Rắc rối chỉ đến khi cả hai việc đều đòi suy nghĩ.
Vì sao ta cứ ôm nhiều việc một lúc?
Nguyên nhân thường đến từ cả hoàn cảnh lẫn thói quen:
- Thông báo dồn dập. Điện thoại rung, nhóm chat nhảy số; mỗi tiếng “ting” là một lời mời rời việc đang làm.
- Khối lượng việc lớn. Mùa thi, mùa chạy hạn nộp, người ta có cảm giác phải đụng vào mọi việc một chút mới yên tâm. Áp lực này hay đi cùng những ngày dí hạn chót nộp bài.
- Cảm giác năng suất. Làm nhiều thứ cùng lúc khiến ta thấy mình bận, mà bận thì dễ tưởng là đang làm tốt.
- Ngại việc khó. Nhảy sang việc nhẹ là một cách né tránh nhẹ nhàng việc nặng đầu.
Tác động thì nhìn thấy khá rõ. Việc kéo dài hơn dự tính, lỗi vặt nhiều hơn, trí nhớ về điều vừa đọc mỏng đi. Với học sinh, ngồi bàn học ba tiếng mà nửa thời gian dành cho điện thoại thì thực chất chỉ học được hơn một tiếng, lại mệt như học ba tiếng. Về lâu dài, cảm giác lúc nào cũng dở dang dễ sinh căng thẳng.
Ở chiều ngược lại, có những nghề đòi hỏi khả năng xoay xở nhiều việc: lễ tân, điều phối, y tá trực, người bán hàng giờ cao điểm. Ở đây kỹ năng đa nhiệm thật ra là biết sắp thứ tự ưu tiên, ghi chép để không quên, và chuyển việc gọn gàng, chứ không phải làm mọi thứ cùng một giây.
Đa nhiệm khác tập trung và khác “lock in” ra sao?
| Khái niệm | Sự chú ý đặt ở đâu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đa nhiệm | Chia cho nhiều việc, chuyển qua lại liên tục | Vừa viết báo cáo vừa nhắn tin, vừa nghe họp |
| Đơn nhiệm (single-tasking) | Dồn vào một việc cho tới khi xong một phần | Tắt điện thoại, làm hết đề toán rồi mới nghỉ |
| Tập trung cao độ | Chìm hẳn vào một việc, quên cả giờ giấc | Vẽ tranh hai tiếng mà tưởng mới hai mươi phút |
| Lock in (tiếng lóng) | Tự “khóa” mình vào một mục tiêu, gạt hết phân tâm | “Tuần này lock in ôn thi, không đi chơi” |
| Bận rộn | Nhiều việc trong ngày, nhưng có thể làm lần lượt | Lịch kín từ sáng đến tối |
Cách làm ngược với đa nhiệm thường được gọi là đơn nhiệm: chọn một việc, dành cho nó một khoảng thời gian trọn vẹn. Bài giải nghĩa chữ tập trung 集中 nói kĩ về trạng thái này. Nhiều bạn học sinh tập đơn nhiệm bằng cách chia giờ học thành từng quả cà chua 25 phút, trong khối đó chỉ làm đúng một việc.
Một chi tiết để tự kiểm tra: nếu bạn cần bật lại video bài giảng vì “lỡ” mất đoạn giữa, thì lúc đó bạn không đa nhiệm, bạn chỉ đang bỏ lỡ.
Kỹ năng đa nhiệm, điện thoại đa nhiệm và chuyện tuyển dụng
Kỹ năng đa nhiệm là gì?
Là khả năng nhận nhiều đầu việc cùng lúc mà vẫn không bỏ sót việc nào. Trong thực tế, kỹ năng này dựa vào việc sắp ưu tiên, ghi chú và chuyển việc có kế hoạch, chứ không phải làm mọi thứ trong cùng một giây.
Làm việc đa nhiệm có tốt không?
Tùy việc. Với những việc quen tay, ít đòi suy nghĩ thì không sao. Với việc cần tư duy, như giải đề, viết bài, đọc tài liệu, làm lần lượt từng việc thường cho kết quả tốt hơn và đỡ mệt hơn.
Đa nhiệm trên điện thoại là gì?
Là khả năng chạy nhiều ứng dụng cùng lúc và chuyển nhanh giữa chúng. Nút hoặc thao tác vuốt mở danh sách ứng dụng đang chạy thường được gọi tắt là “đa nhiệm”.
Tin tuyển dụng ghi “có khả năng đa nhiệm” nghĩa là gì?
Nhà tuyển dụng muốn người có thể theo nhiều đầu việc song song, chịu được lúc việc dồn. Khi phỏng vấn, nên kể cụ thể cách bạn sắp xếp và theo dõi nhiều việc, đó là điều họ thật sự muốn nghe.