Cửu vạn là danh từ chỉ người làm nghề khuân vác thuê, chuyên mang vác hàng nặng ở chợ, bến xe, nhà ga, bến cảng. Chữ này vốn là tên một lá bài tổ tôm, trên mặt lá vẽ một người đang mang vác hàng. Vì thế “làm cửu vạn”, “thuê cửu vạn” đều nói về công việc bốc vác bằng sức người, không liên quan gì tới con số chín vạn.
| Nghĩa | Người làm nghề khuân vác thuê hoặc làm việc nặng nhọc bằng sức |
| Gốc từ | Tên quân bài cửu vạn (九萬) trong bài tổ tôm |
| Loại từ | Danh từ; hay đi với động từ làm, thuê |
| Gần nghĩa | Phu khuân vác, người bốc vác, culi (cũ) |
| Sắc thái | Khẩu ngữ, trung tính khi gọi nghề; dùng để chê người khác thì thành coi thường |
Cửu vạn vốn là một quân bài
Tổ tôm là trò chơi bài lá dân gian có 120 quân, chia ba hàng Vạn, Sách, Văn. Mỗi hàng đi từ nhất đến cửu, tức từ một đến chín. Quân thứ chín của hàng Vạn mang tên cửu vạn: cửu (九) là chín, vạn (萬) là tên hàng bài. Ghép lại, tên gọi chỉ có nghĩa “quân chín hàng Vạn”, chẳng nói gì về nghề nghiệp.
Chuyện chữ nằm ở hình vẽ. Quân bài tổ tôm có tranh ở giữa để người không biết chữ Nho vẫn nhận ra, và trên lá cửu vạn là dáng một người đang còng lưng mang hàng. Người chơi quen mặt quân bài, rồi lấy luôn tên nó gọi những người làm nghề giống hệt hình trong lá bài. Cách đặt tên ấy khá giống lối dân gian gọi người theo một hình ảnh quen mắt, nghe một lần là nhớ.
Nghĩa và cách dùng của chữ cửu vạn
Từ điển tiếng Việt ghi hai lớp: tên lá bài, và nghĩa phái sinh là người đi mang vác thuê hay gánh những việc nặng. Nghĩa thứ hai mới là nghĩa sống trong lời nói hằng ngày; nghĩa quân bài chỉ người biết chơi tổ tôm mới nhắc.
Một vài câu dùng quen:
- Sáng nào chợ đầu mối cũng có hàng chục cửu vạn chờ xe hàng về.
- Nhà chuyển lên tầng năm, phải thuê cửu vạn khiêng tủ lạnh.
- Hè năm hai mươi tuổi, anh đi làm cửu vạn ở bến xe để có tiền học.
- Cả buổi chiều dọn kho, ai cũng mệt như cửu vạn.
Câu cuối là lối so sánh: không ai làm nghề bốc vác, chỉ mượn chữ để nói công việc nặng. Trong giấy tờ, hợp đồng thì người ta ít viết chữ này, thay bằng “người bốc vác” hay “phu khuân vác”.
Từ gần nghĩa và những chữ dễ lẫn
| Từ | Nghĩa | Khác cửu vạn ở đâu |
|---|---|---|
| Bốc vác, khuân vác | Động từ chỉ việc mang vác hàng | Gọi công việc; cửu vạn gọi người làm việc đó |
| Phu khuân vác | Người làm thuê việc mang vác | Gần như đồng nghĩa, nghe trang trọng hơn |
| Culi | Phu làm thuê thời Pháp thuộc | Từ mượn tiếng Pháp, màu lịch sử và có ý coi rẻ |
| Lao động phổ thông | Người làm việc không đòi hỏi bằng cấp chuyên môn | Phạm vi rộng hơn nhiều, dùng trong văn bản |
Chữ culi đi vào tiếng Việt theo một con đường khác hẳn, qua tiếng Pháp; xem thêm bài culi và những người làm phu thời thuộc Pháp. Về mặt nghĩa, cửu vạn không có từ trái nghĩa đúng nghĩa; người ta hay đặt nó cạnh “lao động trí óc” hay “dân văn phòng” chỉ để đối chiếu kiểu việc.
Chỗ dễ lẫn nhất là con số. “Cửu vạn” đọc lên giống “chín vạn” (90.000), nhưng không ai dùng nó để đếm tiền hay đếm người. Gặp chữ này trong câu, cứ hiểu là người khuân vác.
Gọi ai đó là cửu vạn có sao không?
Khi nói về nghề, “cửu vạn” là cách gọi bình thường; báo chí vẫn viết những phóng sự về xóm cửu vạn quanh nhà ga, chợ đầu mối. Chuyện chỉ khác khi chữ bị đem ra để mỉa: “học hành thế này thì sau đi làm cửu vạn”. Câu đó coi nghề bốc vác như hình phạt dành cho người học kém, và người làm nghề ấy nghe sẽ không dễ chịu.
Đây là đề tài viết nghị luận khá hay về sự tôn trọng người lao động. Có thể đi theo ba ý: nghề nào cũng nuôi sống một gia đình; sức khỏe và mồ hôi của người khuân vác giữ cho hàng hóa thành phố lưu thông; cách ta gọi tên một nghề nói lên cách ta nhìn người làm nghề đó. Kho ca dao tục ngữ ca ngợi sự cần cù lao động có nhiều câu làm dẫn chứng mở bài được.
Trong truyện ngắn hay bài văn kể chuyện, một chi tiết như “anh cửu vạn ngồi trên đòn gánh ăn vội bát cơm nguội” nói về con người ấy nhiều hơn cả đoạn tả dài.
Cửu vạn qua vài câu đáp ngắn
Cửu vạn là nghề gì?
Là nghề khuân vác thuê: chuyển hàng lên xuống xe, mang vác ở chợ, ga tàu, bến cảng, công trình. Phần lớn làm tự do, ai thuê thì làm, trả công theo chuyến hoặc theo ngày.
Vì sao gọi là cửu vạn?
Vì lá cửu vạn của bộ tổ tôm vẽ một người mang vác nặng. Dân gian lấy tên quân bài gọi luôn những người làm nghề giống như hình vẽ.
Cửu vạn có phải từ xấu không?
Không. Đây là từ khẩu ngữ trung tính khi gọi nghề. Nó chỉ thành khó nghe khi người nói dùng để chê bai hay dọa nạt người khác.
Cửu vạn khác culi thế nào?
Cửu vạn sinh ra từ tên quân bài tổ tôm và vẫn dùng bình thường đến giờ. Culi mượn từ tiếng Pháp, gắn với cảnh phu phen thời thuộc địa, ngày nay nghe cũ và nặng ý coi thường hơn.