Cù lao là một từ mang hai nghĩa không dính dáng gì đến nhau. Nghĩa thường gặp ở miền Nam là dải đất nổi giữa sông hay hòn đảo nhỏ ngoài biển, như cù lao Chàm, cù lao Phố. Nghĩa thứ hai thuộc văn chương cũ: công cha mẹ nuôi con vất vả, nhọc nhằn, có trong câu “chín chữ cù lao” mà học sinh gặp ở bài ca dao về công cha nghĩa mẹ.
| Nghĩa 1 | (Phương ngữ) đảo; đất nổi giữa sông hoặc đảo nhỏ ven biển |
| Nghĩa 2 | (Từ cũ, văn chương) công cha mẹ nuôi con khó nhọc |
| Gốc từ | Nghĩa 2 là Hán Việt 劬勞 (cù: vất vả; lao: khó nhọc); nghĩa 1 là từ khác, chỉ trùng âm |
| Loại từ | Danh từ ở cả hai nghĩa |
Cù lao là cồn đất hay công cha mẹ?
Là cả hai, tùy chỗ đứng của nó trong câu. Từ điển tiếng Việt tách thành hai mục từ riêng: một mục ghi phương ngữ, nghĩa là đảo, ví dụ cù lao Chàm; một mục ghi từ cũ, văn chương, nghĩa là công cha mẹ nuôi con vất vả, nhọc nhằn. Hai chữ đọc giống hệt nhau nhưng là hai từ khác gốc, giống như “đường” để đi và “đường” để ăn.
Với nghĩa địa lí, cù lao là chữ quen của người Nam Trung Bộ và Nam Bộ. Trên sông Tiền, sông Hậu có cù lao An Bình (Vĩnh Long), cù lao Giêng (An Giang); trên sông Đồng Nai có cù lao Phố ở Biên Hòa; ngoài khơi Hội An có cù lao Chàm. Đất cù lao được phù sa bồi quanh năm nên vườn cây trái tốt, nhưng cũng có những cù lao bị sạt lở dần theo dòng nước. Về nguồn gốc, nhiều tài liệu cho rằng từ này đến với tiếng Việt qua tiếng Chăm, liên quan đến từ chỉ hòn đảo trong các tiếng Nam Đảo như pulau của tiếng Mã Lai.
Còn khi đứng trong một câu nói về cha mẹ (“chín chữ cù lao”, “đức cù lao”), từ này không còn chút gì của sông nước. Đọc nhầm sang nghĩa hòn đảo là cái bẫy mà khá nhiều học sinh lớp nhỏ mắc phải.
劬勞: hai chữ nhọc nhằn trong Kinh Thi
Nghĩa thứ hai là từ Hán Việt. Chữ cù (劬) có bộ lực (sức), nghĩa là vất vả, siêng năng làm lụng; chữ lao (勞) cũng có bộ lực, nghĩa là khó nhọc, như trong lao động, lao khổ, công lao. Hai chữ cùng chỉ sức người bỏ ra, ghép lại thành một nỗi nhọc nhằn được nhân đôi.
Cụm này có từ bài Lục nga trong phần Tiểu nhã của Kinh Thi, bài thơ người con khóc cha mẹ đã khuất, than rằng cha mẹ sinh ra mình thật cù lao. Cũng chính bài thơ ấy kể ra chín việc cha mẹ làm cho con, về sau được gọi là chín chữ cù lao (cửu tự cù lao):
- Sinh (生): sinh ra.
- Cúc (鞠): nâng đỡ, nuôi nấng.
- Phủ (拊): vỗ về, vuốt ve.
- Súc (畜): cho bú mớm, cho ăn.
- Trưởng (長): nuôi cho lớn.
- Dục (育): dạy dỗ.
- Cố (顧): trông nom, đoái nhìn.
- Phục (復): săn sóc, quấn quýt không rời.
- Phúc (腹): ôm ấp vào lòng, che chở.
Các sách giảng từng chữ hơi khác nhau, chẳng hạn có nơi đọc chữ thứ tư là “xúc”, có nơi hiểu “phục” là dạy bảo. Nhưng chín chữ gộp lại vẫn là một ý: từ lúc lọt lòng đến khi khôn lớn, việc nào của con cũng có bàn tay cha mẹ.
Chín chữ cù lao trong ca dao và Truyện Kiều
Người Việt gặp chữ cù lao trước hết qua lời ru:
Công cha như núi ngất trời,
Nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông.
Núi cao biển rộng mênh mông,
Cù lao chín chữ ghi lòng con ơi!
Câu cuối viết “cù lao chín chữ”, đảo trật tự so với cách nói quen “chín chữ cù lao” nhưng nghĩa không đổi. Hai câu đầu so công cha với núi, nghĩa mẹ với biển; câu cuối chốt lại bằng một lời dặn: nhớ cho kĩ chín chữ ấy. Nhiều câu khác cùng chủ đề được gom ở trang những câu ca dao nhắc ơn cha mẹ.
Trong Truyện Kiều, lúc gia đình gặp nạn, Thúy Kiều phải chọn giữa lời thề với Kim Trọng và việc bán mình chuộc cha. Nguyễn Du để nàng tự hỏi:
Duyên hội ngộ, đức cù lao,
Bên tình bên hiếu, bên nào nặng hơn?
“Đức cù lao” ở đây là ơn sinh thành, đặt đối với “duyên hội ngộ” là mối tình vừa gặp. Kiều chọn chữ hiếu, và câu thơ thành ví dụ quen thuộc mỗi khi bàn về lòng hiếu thảo của người con.
Cù lao, cồn, bãi và đảo khác nhau sao?
| Từ | Chỉ cái gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cù lao | Đất nổi giữa sông, hoặc đảo nhỏ gần bờ biển | Phương ngữ miền Nam, Nam Trung Bộ; thường đã có người ở |
| Cồn | Dải đất, cát nổi lên giữa sông hay ven biển | Nhiều nơi dùng cho phần đất nhỏ hơn cù lao |
| Bãi | Khoảng đất bồi ven sông, ven biển | Bãi giữa, bãi bồi; có thể ngập theo mùa |
| Đảo | Phần đất có nước bao quanh, thường ở biển | Từ chung, dùng trong văn bản chính thức |
Với nghĩa thứ hai, các từ gần nghĩa là công ơn sinh thành, ơn dưỡng dục, công cha nghĩa mẹ; đi kèm thường là những chữ chỉ việc báo đáp: đền đáp, báo hiếu. Không có từ trái nghĩa trực tiếp.
Đất cù lao miền Tây cũng đi vào ca dao theo cách riêng, với ghe xuồng, vườn trái, con nước lớn ròng; có thể đọc thêm ở trang ca dao sông nước miền Tây. Khi giải nghĩa câu ca dao trong bài làm, đừng viết “cù lao chín chữ” là chín hòn đảo; chữ lao ở đây là chữ lao của công lao, chữ cù là chữ của sự vất vả.
Cù lao trên bản đồ và trong lời ru
Chín chữ cù lao là gì?
Là chín việc cha mẹ làm cho con theo bài Lục nga của Kinh Thi: sinh, cúc, phủ, súc, trưởng, dục, cố, phục, phúc. Gộp lại, đó là toàn bộ công sinh thành, nuôi nấng, dạy dỗ.
Cù lao trong ca dao “Công cha như núi ngất trời” nghĩa là gì?
Là công ơn khó nhọc của cha mẹ, không phải hòn đảo. “Cù lao chín chữ ghi lòng con ơi” là lời dặn con nhớ mãi chín điều cha mẹ đã làm cho mình.
Vì sao người miền Nam gọi đảo giữa sông là cù lao?
Đây là cách gọi địa phương, nhiều tài liệu cho là gốc từ tiếng Chăm, gần với chữ chỉ hòn đảo trong các tiếng Nam Đảo. Nó trùng âm với cù lao gốc Hán nhưng là hai từ khác nhau.
Cù lao Chàm ở đâu?
Là cụm đảo ngoài khơi Hội An, nay thuộc thành phố Đà Nẵng (trước năm 2025 thuộc tỉnh Quảng Nam). Chữ cù lao trong tên gọi mang nghĩa hòn đảo.