Ca dao về miền Tây là những câu hát dân gian của vùng đồng bằng sông Cửu Long, kể về Cần Thơ, Đồng Tháp Mười, Bạc Liêu, Cà Mau cùng nếp sống sông nước, mắm cá, bông súng. Bài này chọn 11 câu tiêu biểu, mỗi câu đã được đối chiếu với ít nhất hai nguồn như Wikipedia, Wikiquote, sách giáo khoa và các trang giải bài tập chép đúng văn bản. Các câu chia thành bốn nhóm: Cần Thơ, Đồng Tháp và An Giang, miệt cuối đất Bạc Liêu – Cà Mau, câu hò sông nước.
Ca dao về Cần Thơ
Cần Thơ nằm giữa vùng đồng bằng, bên dòng sông Hậu, từ lâu là nơi buôn bán sầm uất của miền Tây. Ca dao về đất này thường khen gạo, khen nước và khen người.
- Cần Thơ gạo trắng nước trong
Ai đi đến đó lòng không muốn về
Giải nghĩa: “gạo trắng nước trong” là cách nói quen của ca dao để khen một vùng no đủ, dễ sống. Đến rồi không muốn về là lời khen cao nhất dành cho một miền đất. Câu này có trong bài đọc Non xanh nước biếc (Tiếng Việt 3, Chân trời sáng tạo). Một số trang chép:
Cần Thơ gạo trắng nước trong
Ai đi đến đó thời không muốn về - Đất Cần Thơ nam thanh nữ tú
Đất Rạch Giá vượn hú chim kêu
Giải nghĩa: “nam thanh nữ tú” là trai thanh gái lịch. Hai vế đối nhau: Cần Thơ đông vui, người đẹp; Rạch Giá (Kiên Giang) thì còn hoang sơ, nhiều rừng. Câu ca dao ghi lại khác biệt giữa vùng đã khai phá lâu và vùng còn mới thời trước. - Cần Thơ là tỉnh
Cao Lãnh là quê
Anh đi lục tỉnh bốn bề
Mãi lo buôn bán không về thăm em
Giải nghĩa: “lục tỉnh” là sáu tỉnh Nam Kỳ thời Nguyễn, sau thành cách gọi chung cả miền Nam. Cao Lãnh thuộc Đồng Tháp. Lời trách nhẹ của cô gái với người thương mải buôn bán khắp nơi cho thấy nghề buôn bán đường sông rất phổ biến ở miền Tây.
Ca dao về Đồng Tháp Mười, An Giang, Tiền Giang
Đồng Tháp Mười là vùng trũng rộng lớn, mùa nước nổi ngập trắng đồng. Ca dao ở đây nói nhiều về cá tôm, chim cò và bông súng.
- Đồng Tháp Mười cò bay thẳng cánh
Nước Tháp Mười lóng lánh cá tôm
Giải nghĩa: “cò bay thẳng cánh” gợi cánh đồng rộng đến mức cò bay mãi không phải đổi hướng. “Lóng lánh cá tôm” là cá tôm nhiều đến mức thấy ánh lên trên mặt nước. Câu ca dao khen thiên nhiên trù phú của vùng đất này, có trong bài đọc Non xanh nước biếc (Tiếng Việt 3, Chân trời sáng tạo). - Muốn ăn bông súng mắm kho
Thì vô Đồng Tháp ăn no đã thèm
Giải nghĩa: bông súng là cuống hoa súng mọc hoang trên đồng nước, ăn sống hoặc chấm mắm kho. Mùa nước nổi, bông súng và cá linh là hai món đặc trưng. Lời mời “ăn no đã thèm” nghe rất Nam Bộ: hào phóng, chân chất. - Bao phen quạ nói với diều
Cù lao Ông Chưởng có nhiều cá tôm
Giải nghĩa: cù lao Ông Chưởng là cồn đất lớn thuộc An Giang, bốn bề sông nước bao quanh. Mượn lời quạ nói với diều, câu ca dao vừa dí dỏm vừa khoe nguồn cá tôm dồi dào của cù lao. - Đèn Sài Gòn ngọn xanh ngọn đỏ
Đèn Mỹ Tho ngọn tỏ ngọn lu
Giải nghĩa: Mỹ Tho (Tiền Giang) là cửa ngõ miền Tây. Ngọn đèn lúc tỏ lúc lu gợi lòng người khi vui khi buồn. Wikiquote ghi thêm hai dòng: “Anh về học lấy chữ nhu / Chín trăng em đợi mười thu em chờ”, thành lời hẹn thủy chung của cô gái.
Ca dao về miệt cuối đất Bạc Liêu – Cà Mau
Vùng cực nam xưa còn hoang vu, rừng tràm, rừng đước, nhiều thú dữ. Ca dao ở đây mang dấu ấn của thời khẩn hoang.
- Bạc Liêu nước chảy lờ đờ
Dưới sông cá chốt, trên bờ Triều Châu
Giải nghĩa: “lờ đờ” là chảy chậm, vùng cuối nguồn sông nước hiền hòa. Cá chốt là loài cá nhỏ có ngạnh, rất nhiều ở các kênh rạch miền Tây. “Triều Châu” chỉ người Hoa gốc Triều Châu sinh sống, buôn bán đông ở Bạc Liêu. Câu ca dao ghi lại cảnh vừa giàu sản vật vừa đông dân cư đa dạng. - Cà Mau khỉ khọt trên bưng
Dưới sông sấu lội, trên rừng cọp um
Giải nghĩa: “bưng” là vùng đất trũng có cỏ lác, “khỉ khọt” là tiếng khỉ kêu. Sấu là cá sấu, “cọp um” là tiếng cọp gầm. Câu ca dao vẽ lại Cà Mau thuở hoang sơ, đầy hiểm nguy với người đi mở đất. - Tới đây xứ sở lạ lùng
Chim kêu cũng sợ, cá vùng cũng ghê
Giải nghĩa: “vùng” là quẫy mạnh. Đến vùng đất mới, nghe tiếng chim kêu, thấy cá quẫy cũng giật mình. Câu ca dao thường được nhắc khi nói về tâm trạng người đi khẩn hoang phương Nam.
Câu hò sông nước miền Tây
Nhiều câu ca dao miền Tây vốn là lời hò, lời ru, mở đầu bằng tiếng “ầu ơ” quen thuộc.
- Gió đưa gió đẩy, về rẫy ăn còng
Về sông ăn cá, về đồng ăn cua
Giải nghĩa: “còng” là loài cua nhỏ sống ở bãi bồi. Gió đưa đến đâu, người miền Tây cũng có cái ăn: lên rẫy có còng, ra sông có cá, xuống đồng có cua. Báo Sài Gòn Giải Phóng từng mượn câu hò này làm tựa bài viết về ẩm thực sông nước.
Những câu hay bị nhầm là ca dao về miền Tây
Vùng đất này có nhiều bài vọng cổ, bài hát quê hương mang chất ca dao, nên rất dễ nhầm:
- Câu “Tháp Mười đẹp nhất bông sen / Việt Nam đẹp nhất có tên Bác Hồ” rất phổ biến và thường bị gọi là ca dao. Theo Wikiquote, hai dòng này do nhà thơ Bảo Định Giang viết cuối năm 1946, bản gốc là “Nước Nam đẹp nhất có tên Cụ Hồ”.
- Nhiều câu về Châu Đốc, Tân Châu, núi Sam như “Tân Châu nô nức người lên…”, “Châu Đốc nổi tiếng nhà bè…” có lưu hành nhưng chúng tôi chỉ tìm thấy ở một trang tổng hợp, nên chưa đưa vào danh sách chính.
- Ca dao về Bến Tre (bánh tráng Mỹ Lồng, dừa xiêm…) được tập hợp riêng ở bài ca dao về Bến Tre, nên không nhắc lại ở đây.
Ý nghĩa và giá trị của ca dao về miền Tây
Bức tranh trù phú của đồng bằng
Gạo trắng, cá tôm lóng lánh, bông súng, cá chốt, cua còng: ca dao miền Tây gần như là danh sách sản vật của vùng đất phù sa. Qua đó, người đọc thấy được vì sao đồng bằng sông Cửu Long được gọi là vựa lúa, vựa cá của cả nước.
Dấu vết thời khẩn hoang
Những câu về Cà Mau, Rạch Giá, “xứ sở lạ lùng” nhắc lại thời người Việt đi mở đất phương Nam, phải đối mặt với rừng thiêng nước độc. Ca dao vì thế cũng là trang sử bằng lời của vùng đất mới.
Tính cách người miền Tây
Lời ca thẳng thắn, hào sảng (“ăn no đã thèm”), lời trách cũng nhẹ nhàng (“không về thăm em”). Ngôn ngữ đậm chất Nam Bộ với các từ “thời”, “bưng”, “vùng”, “miệt” giúp câu hát giữ nguyên giọng của người vùng sông nước.
Ca dao về miền Tây trong sách giáo khoa
- Tiếng Việt 3, Chân trời sáng tạo, bài đọc Non xanh nước biếc: có câu “Đồng Tháp Mười cò bay thẳng cánh” và “Cần Thơ gạo trắng nước trong”. Xem bài giải Non xanh nước biếc.
- Tiếng Việt 5, Kết nối tri thức, bài Đường quê Đồng Tháp Mười giới thiệu cảnh sắc vùng đất này. Xem bài giải Đường quê Đồng Tháp Mười.
- Văn bản thông tin về chợ nổi miền Tây có thể đọc ở soạn bài Chợ nổi – nét văn hóa sông nước miền Tây.
Câu hỏi thường gặp
Câu ca dao nổi tiếng nhất về miền Tây là câu nào?
Hai câu được nhắc nhiều nhất là “Đồng Tháp Mười cò bay thẳng cánh / Nước Tháp Mười lóng lánh cá tôm” và “Cần Thơ gạo trắng nước trong / Ai đi đến đó lòng không muốn về”. Cả hai đều có trong sách Tiếng Việt 3.
“Dưới sông cá chốt, trên bờ Triều Châu” nghĩa là gì?
Dưới sông có nhiều cá chốt, trên bờ có đông người Hoa gốc Triều Châu buôn bán, sinh sống. Câu này khen Bạc Liêu vừa giàu sản vật vừa sầm uất.
Lục tỉnh là gì?
Lục tỉnh là sáu tỉnh Nam Kỳ thời nhà Nguyễn. Trong ca dao, “đi lục tỉnh” nghĩa là đi khắp miền Nam, thường gắn với nghề buôn bán đường sông.
Bông súng mắm kho là món gì?
Bông súng là cuống hoa súng mọc trên đồng nước, ăn kèm mắm kho, một món dân dã của mùa nước nổi ở Đồng Tháp Mười và nhiều tỉnh miền Tây.
Lời kết
Mười một câu ca dao về miền Tây ở trên đưa người đọc đi một vòng đồng bằng: từ bến Cần Thơ, cánh đồng Tháp Mười đến rừng đước Cà Mau. Bạn có thể đọc thêm ca dao các vùng miền khác như ca dao về xứ Nghệ hoặc các bài trong chuyên mục ca dao, tục ngữ, thành ngữ Việt Nam.