Chôn rau cắt rốn là thành ngữ chỉ nơi một người được sinh ra, mảnh đất gắn bó máu thịt với người ấy; thường dùng trong cụm nơi chôn rau cắt rốn. Ở nhiều vùng, câu này được nói thành chôn nhau cắt rốn. Hai cách nói cùng một nghĩa, cùng được từ điển ghi nhận, và đều mang sắc thái tha thiết, trân trọng.
| Nghĩa ngắn | Nơi mình chào đời, quê hương ruột thịt |
| Gốc | Thuần Việt, từ hai việc làm đầu tiên khi đứa trẻ ra đời: cắt dây rốn và chôn nhau thai |
| Loại | Thành ngữ bốn chữ, hay đứng sau chữ “nơi”, “chốn”, “mảnh đất” |
| Sắc thái | Văn chương, giàu tình cảm; ít dùng để nói về nơi chỉ ghé qua |
| Biến thể | Chôn nhau cắt rốn |
Chôn rau cắt rốn kể chuyện ngày chào đời
Bốn chữ của thành ngữ đều là chữ thật, tả việc thật. Rau ở đây không phải rau ăn mà là nhau thai, bộ phận nối em bé trong bụng với cơ thể mẹ qua dây rốn. Từ điển tiếng Việt ghi cả hai mục từ rau và nhau cho cùng một nghĩa; đó là hai cách phát âm của một từ, mỗi vùng quen một kiểu.
Rốn là dây rốn. Khi đứa trẻ ra đời ở nhà, như phần lớn trẻ con ngày xưa, người đỡ đẻ cắt dây rốn, còn nhau thai thì được đem chôn xuống đất nơi đứa bé vừa sinh. Hai việc ấy gắn liền với giây phút một con người bắt đầu cuộc đời.
Từ đó bật ra hình ảnh rất người Việt: một phần cơ thể mình đã nằm lại trong đất ấy. Mảnh đất không còn là địa danh trên bản đồ mà thành nơi có “máu thịt” của mình. Thứ tự trong câu nói thì không theo trình tự việc làm, vì cắt rốn xảy ra trước; người xưa đặt chữ chôn lên đầu có lẽ chỉ vì nghe xuôi tai hơn.
Nghĩa bóng: quê hương nơi mình cất tiếng khóc đầu
Trong lời nói thường ngày, nơi chôn rau cắt rốn là quê hương, nhưng là quê hương theo nghĩa nơi sinh. Chỗ này khác với quê quán ghi trong giấy tờ, vốn thường lấy theo quê cha. Một người có quê quán ở Nghệ An mà sinh ra, lớn lên ở Đà Lạt thì nơi chôn rau cắt rốn của người ấy là Đà Lạt.
Vài câu cho thấy thành ngữ sống trong những ngữ cảnh khác nhau:
- Trong lời kể của người xa xứ: Ba mươi năm ở nước ngoài, ông vẫn gọi con đò ấy là nơi chôn rau cắt rốn.
- Trong bài văn tả quê: Làng em nhỏ thôi, nhưng đó là nơi chôn rau cắt rốn của cả ba thế hệ trong nhà.
- Trong một lời mời về thăm: Hè này về nơi chôn nhau cắt rốn của mẹ một chuyến nhé.
- Trong câu hỏi han: Anh sinh ra ở đâu, nơi chôn rau cắt rốn của anh ấy?
Muốn đi sâu vào những lớp nghĩa rộng hơn của chữ quê, có bài chữ quê hương trong từ điển và trong lòng người. Ai cần chất liệu cho bài văn tả làng xóm có thể đọc thêm tuyển thơ ngắn viết về quê nhà, đất nước.
Quê cha đất tổ, tha hương và những cách nói cùng nhà
| Cách nói | Nghĩa | Khác chôn rau cắt rốn ở đâu |
|---|---|---|
| Quê cha đất tổ | Nơi tổ tiên, dòng họ đã sinh sống lâu đời | Nhấn vào cội nguồn dòng họ, có khi mình chưa từng ở đó |
| Quê mẹ | Quê của mẹ; cũng dùng để chỉ quê hương nói chung | Thiên về tình cảm với bên ngoại |
| Cố hương | Quê cũ (Hán Việt) | Trang trọng, hay dùng khi đã đi xa lâu |
| Nguồn cội | Gốc gác của một người, một dân tộc | Rộng hơn, không gắn với một mảnh đất cụ thể |
| Tha hương, đất khách quê người | Sống ở nơi không phải quê mình | Nghĩa ngược chiều: rời xa nơi mình sinh ra |
Cùng mạch tình cảm ấy còn có những câu dạy con cháu nhớ ơn nơi mình bắt đầu, tiêu biểu là uống nước nhớ nguồn và những lời răn biết ơn.
Một chỗ dễ dùng lệch: nơi chôn rau cắt rốn chỉ có một, vì người ta chỉ sinh ra một lần. Nói “Sài Gòn là nơi chôn rau cắt rốn thứ hai của tôi” thì nghe lạ tai; với nơi mình gắn bó sau này, hãy gọi là quê hương thứ hai.
Chôn rau cắt rốn khi đặt câu và khi viết văn
Chôn nhau cắt rốn hay chôn rau cắt rốn mới đúng?
Cả hai đều đúng. Rau và nhau chỉ là hai cách đọc khác nhau của một từ, cùng chỉ nhau thai; vùng nào quen kiểu nào thì nói kiểu ấy. Từ điển ghi cả hai cách, nên học sinh dùng cách nào quen với vùng mình cũng được.
Nơi chôn rau cắt rốn nghĩa là gì?
Là nơi một người được sinh ra, được nói với tình cảm gắn bó sâu nặng. Cụm này thường dùng khi nhắc về quê nhà lúc đang ở xa.
Rau trong chôn rau cắt rốn là rau gì?
Không phải rau xanh mà là nhau thai của em bé lúc mới sinh. Ngày xưa nhau được chôn xuống đất ở nơi đứa trẻ ra đời, nên mới có thành ngữ này.
Đặt câu với nơi chôn rau cắt rốn thế nào?
Có thể đặt: “Dù đi đâu, tôi vẫn nhớ con đê đầu làng, nơi chôn rau cắt rốn của mình.” Câu nên có một chi tiết cụ thể về mảnh đất để thành ngữ không bị trơ.
Chôn rau cắt rốn tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh không có thành ngữ tương ứng; thường dịch theo nghĩa là birthplace, native land hoặc the place where I was born.