Chế là từ có hai nghĩa hay được hỏi nhất: ở miền Tây Nam Bộ, chế là chị, tiếng xưng hô mượn từ cộng đồng người Hoa; trên mạng, chế là sửa, nhại một bức ảnh, bài hát, câu thơ cho thành bản gây cười, như ảnh chế, nhạc chế. Ngoài hai nghĩa ấy, tiếng Việt còn có chế là rót thêm (chế nước sôi), là làm ra (chế tạo) và là việc tang (khăn chế).
| Nghĩa thường hỏi | 1. Chị (phương ngữ Nam Bộ). 2. Nhại, sửa cho vui (ảnh chế, nhạc chế) |
| Gốc từ | Nghĩa “chị”: vay mượn từ tiếng người Hoa ở Nam Bộ. Nghĩa “nhại”: từ chế giễu, chế nhạo |
| Loại từ | Danh từ, đại từ xưng hô (chị); động từ (chế ảnh, chế lời) |
| Sắc thái | Thân mật, vui; dùng trong nói và chat, ít dùng trong văn viết trang trọng |
Chế là chị hay chế là nhại?
Hai nghĩa này không dính gì tới nhau, chỉ tình cờ trùng âm.
Chế là chị. Đi miệt thứ Kiên Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, nghe người ta gọi “chế Hai”, “chế Tư” thì đó là gọi chị. Từ này đi thành cặp với hia (anh). Các nhà nghiên cứu phương ngữ Tây Nam Bộ xếp chế và hia vào nhóm từ xưng hô vay mượn của người Hoa sống lâu đời ở vùng này; người Việt nghe quen, dùng theo, rồi chế thành tiếng gọi của cả xóm chứ không riêng nhà người Hoa. Chế nghe thân và có chút tình làng, không mang nghĩa xấu.
Chế là nhại. Nghĩa này đi ra từ chế giễu, chế nhạo: lấy một thứ có sẵn rồi sửa đi để trêu, để cười. Từ đó có nhạc chế (giữ giai điệu, thay lời), thơ chế (giữ khuôn bài thơ quen, đổi chữ), ảnh chế (thêm chữ, ghép mặt vào ảnh có sẵn). Cộng đồng mạng nói gọn là “chế”: chế ảnh, chế lời, bản chế. Chế ở đây gần với chữ parody của tiếng Anh, và phần lớn meme mà người Việt chia sẻ hằng ngày đều thuộc loại này.
Trên diễn đàn, đôi khi còn gặp lối gọi đùa “các chế” để chào cả nhóm, dùng như “mọi người”, không phân biệt trai gái.
Đặt chữ chế vào câu
Đọc vài câu dưới đây sẽ thấy ngữ cảnh quyết định nghĩa nào.
- Ở chợ nổi: “Chế ơi, bán em hai ký khóm nha!” (chị)
- Trong nhà: “Để chế chở em đi học, ba bận rồi.” (người chị tự xưng)
- Bình luận Facebook: “Ai chế cái ảnh này mà mặt con mèo y chang thầy chủ nhiệm vậy?” (sửa ảnh cho vui)
- Nhóm chat lớp: “Tối nay tụi mình chế lời bài hát đó để diễn văn nghệ đi.” (thay lời bài hát)
- Pha trà: “Chế thêm nước sôi vào ấm cho trà ra màu.” (rót thêm)
- Caption: “Thơ chế mùa thi, đọc xong học tiếp.” (thơ nhại)
Khi viết bài văn hay văn bản trang trọng, nên thay “chế” (chị) bằng chị, và thay “ảnh chế”, “nhạc chế” bằng ảnh hài, bài hát nhại lời hoặc tác phẩm nhại.
Những chữ chế khác trong tiếng Việt
| Chế trong | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chế giễu, chế nhạo | Trêu cợt cho người khác xấu hổ | Đừng chế giễu bạn nói ngọng |
| Chế tạo, sáng chế, bào chế | Làm ra, tạo ra (chữ Hán 製) | Chế tạo máy; bào chế thuốc |
| Hạn chế, kiềm chế, chế độ | Ngăn giữ, phép tắc (chữ Hán 制) | Kiềm chế cơn giận |
| Chế nước, chế dầu | Rót thêm, đổ thêm vào | Chế thêm dầu vào đèn |
| Khăn chế, tang chế | Đồ tang, việc tang | Đội khăn chế đưa tiễn bà |
Một lưu ý nhỏ: trong kiềm chế, chữ chế là 制 (ngăn giữ), không liên quan gì tới chế ảnh. Hiểu nhầm thành “kìm” cho xuôi tai là lỗi viết hay gặp.
Chế, hia, ní và tiếng gọi miền Tây
Chế không đứng một mình. Cùng vùng có hia để gọi anh, và lớp trẻ miền Tây gần đây còn hay gọi bạn là “ní”, một tiếng gọi cũng có gốc tiếng Hoa; chuyện chữ này có ở bài tiếng gọi ní của dân miền Tây. Còn nếu đi theo nghĩa nhại, thì chế gần với kiểu đùa chọc ghẹo kiểu troll trên mạng, chỉ khác là chế thường có một bản gốc để nhại. Thể loại này có từ trước Internet rất lâu; muốn đọc thử, có sẵn những bài thơ chế vui nhại theo các bài thơ quen thuộc.
Chi tiết đáng nhớ nhất: gọi “chế ơi” ở chợ Sóc Trăng thì người bán quay lại cười, nhưng gõ “chế ơi” vào nhóm chat ngoài Bắc thì dễ bị hỏi lại là đang chế cái gì.
Gọi chế, làm bản chế: đúng chỗ là vui
Chế trong tiếng miền Tây nghĩa là gì?
Là chị. Người ta gọi “chế Ba”, “chế Út”, hoặc người chị tự xưng “chế” với em. Đây là từ vay mượn từ người Hoa ở Nam Bộ, dùng thân mật trong giao tiếp hằng ngày.
Hia và chế là gì?
Hia là anh, chế là chị. Hai từ đi thành cặp trong cách xưng hô ở các tỉnh Tây Nam Bộ có đông người Hoa như Sóc Trăng, Bạc Liêu, Kiên Giang.
Ảnh chế là gì?
Là ảnh có sẵn được sửa lại, thêm chữ hoặc ghép chi tiết để gây cười hay để bình luận một chuyện đang nóng. Ảnh chế là dạng meme phổ biến nhất trên mạng xã hội Việt.
Nhạc chế có vi phạm bản quyền không?
Có thể. Bản chế vẫn dùng giai điệu của người khác, nên đem đi kinh doanh hoặc đăng kiếm tiền khi chưa xin phép dễ vướng chuyện bản quyền. Hát chế vui trong lớp, trong nhà thì không sao.