Chân Trạng Nguyên là một hồi trong chuỗi truyện Trạng Lợn (Chung Nhi): có công phò Hoàng đệ lên ngôi vua Thánh Tông, Chung Nhi không nhận chức tước mà chỉ xin hai chữ Trạng Nguyên, rồi đối được câu đối của vua nhờ nhớ vế đối của tiểu thư Phấn Khanh.
Thứ Hậu lập tức sai quân đi đón Hoàng đệ về, rồi lập đàn để Hoàng đệ lên ngôi vua, lấy hiệu là Thánh Tông. Vua Thánh Tông phong thưởng cho hết thảy công thần, duy có Chung Nhi, vua phong cho gì cũng không nhận, một mực tấu trình:
– Bề dưới hèn hạ, không dám nhận những chức ấy.
Vua phán rằng:
– Ta nhờ phúc tổ tông mới được như thế này, cũng thực bởi có người cố sức cứu giúp, phò tá, không thì còn đâu đến giờ mà vua vua, tôi tôi. Có lẽ đâu vua an hưởng phú quý mà tôi lại không được cùng hưởng lộc trời.
Nói mãi, Chung Nhi đành trình tấu:
– Muôn tâu Thánh thượng, quan sang chức trọng xin để phong cho những kẻ có công lớn, kẻ hạ thần chỉ xin Thánh thượng ban cho hai chữ Trạng Nguyên để hạ thần vinh quy là đủ phỉ chí cả một đời.
Vua Thánh Tông vui lòng giáng chỉ phong Chung Nhi là Trạng Nguyên, ra vào chầu chực dưới bệ rồng. Có quan đại thần quỳ tâu:
– Muôn tâu bệ hạ, chức Trạng Nguyên chỉ dành riêng cho các bậc văn hay chữ tốt tài ba xuất chúng. Kẻ có công thì thưởng vàng bạc gấm vóc hay phong cho đến quan là cùng, không thể phong cho chức Trạng Nguyên.
Vua Thánh Tông nói:
– Tài giỏi đến như Chung Nhi, văn chương nào bằng? – Vua cứ phong Chung Nhi là Trạng Nguyên.
Một hôm vua ngự giá đến chùa Thầy lễ tạ và ban cho các vị sư trụ trì rất nhiều vàng bạc để tu bổ lại chùa. Đến khi sửa đến gác chuông, nhà vua đọc “Thiên lý trọng kim chung” rồi hỏi bách quan có ai đối được không. Tất cả đều đứng ra như phỗng.
Nhớ lại câu của Phấn Khanh tiểu thư, Trạng liền đọc: “Bát đao phân mễ phấn”. Vua hết lời ca ngợi Trạng là bực tài học siêu phàm và bảo:
– Ta phong cho Trạng chức Trạng Nguyên quả thật là đúng quá.
Sau đó vua ban cho cờ biển, tặng rất nhiều bạc vàng và ba chữ “Chân Trạng Nguyên”, cho về vinh quy bái tổ.
Ba chữ “Chân Trạng Nguyên” vua ban là đỉnh cao con đường làm Trạng đầy may mắn và hài hước của Trạng Lợn.
Ý nghĩa truyện Chân Trạng Nguyên
Trạng nguyên nhờ công, không nhờ chữ
Chung Nhi có công cõng hoàng đệ chạy thoát lúc binh biến, giúp vua Thánh Tông lên ngôi. Được phong thưởng, chàng từ chối mọi chức tước, chỉ xin “hai chữ Trạng Nguyên”. Đó đúng là điều thầy Tả Ao báo trước ở hồi đầu: làm Trạng mà không phải học. Tiếng cười nằm ở chỗ danh hiệu cao quý nhất của nền khoa cử lại về tay một người chưa từng đi thi.
Lời phản đối của quan đại thần
Một vị đại thần can rằng chức Trạng Nguyên chỉ dành cho người văn hay chữ tốt. Vua vẫn phong. Truyện ngầm giễu chuyện danh vị có thể được ban bằng ân sủng, đồng thời cho thấy người kể đứng về phía Trạng: lòng trung nghĩa cũng đáng được tôn vinh.
Vế đối năm xưa trả ơn
Ở chùa Thầy, vua ra “Thiên lý trọng kim chung”, cả triều đứng im. Trạng nhớ câu “Bát đao phân mễ phấn” của tiểu thư Phấn Khanh ngày trước và đọc ra, được vua khen là tài học siêu phàm. Ba chữ “Chân Trạng Nguyên” vua ban vì thế vừa là vinh dự, vừa là một trò đùa của số phận.
Nguồn gốc truyện Chân Trạng Nguyên
Đây là một hồi trong truyện Trạng Lợn, nhân vật tục truyền tên thật là Dương Đình Chung. Đoạn này có trong bản “Truyện Trạng Lợn” khuyết danh trên vi.wikisource (bản ấy chép vế đối là “Bá đao phân mễ phấn”); trên đó còn bản “Trạng Lợn” 19 hồi của Mộng Quế Thư Hiên ghi năm 1920. Truyện gắn với sự kiện có thật: năm 1460, sau khi Lê Nghi Dân bị phế, các đại thần Nguyễn Xí, Đinh Liệt đón hoàng tử Tư Thành lên ngôi, tức vua Lê Thánh Tông.
Chuỗi truyện Trạng Lợn
Các hồi truyện Trạng Lợn trên Văn VN, xếp theo thứ tự diễn biến:
- Gốc tích Trạng Lợn: cha mẹ Chung Nhi, thầy Tả Ao đặt đất
- Bắt trộm: bỏ nhà đi, nằm mê đuổi được trộm
- Làm thơ: gặp Bùi tướng công và tiểu thư Phấn Khanh
- Xứng tài đối đáp: chữ “Chung” thành vế đối
- Trạng gặp người Tiên: được ông lão dạy phép bói
- Trạng lợn xem bói: mở hàng bói ở kinh
- Quýt làm Cam chịu: tìm đôi vòng ngọc của công chúa
- Cứu vua: cõng hoàng đệ chạy thoát khi kinh thành binh biến
- Chân Trạng Nguyên (bài này): được vua ban danh Trạng Nguyên
- Đoạn kết: về trí sĩ, gặp lại ông thầy ở bãi Tự Nhiên
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Chung Nhi được phong Trạng Nguyên?
Vì có công cứu hoàng đệ trong cơn binh biến, giúp ngài lên ngôi vua Thánh Tông; chàng không nhận chức tước mà chỉ xin hai chữ Trạng Nguyên.
Trạng đối câu “Thiên lý trọng kim chung” thế nào?
Trạng nhớ vế đối của tiểu thư Phấn Khanh năm trước nên đọc ngay “Bát đao phân mễ phấn”, được vua khen là tài học siêu phàm.