Cấu trúc là cách các bộ phận gắn với nhau để tạo thành một khối hoàn chỉnh: bộ phận nào đứng đâu, nối với bộ phận nào, giữ vai gì. Ta nói cấu trúc câu, cấu trúc một ngôi nhà, cấu trúc đề thi. Ít người để ý rằng từ này còn dùng như động từ, nghĩa là sắp xếp, tổ chức lại cho có hệ thống.
| Nghĩa ngắn | Quan hệ giữa các thành phần làm nên một chỉnh thể; cũng có nghĩa là sắp đặt các thành phần ấy |
| Gốc từ | Hán Việt: cấu (dựng, gây nên) + trúc (đắp, xây) |
| Loại từ | Danh từ (phổ biến); động từ (ít gặp hơn, hay đi với “lại”: cấu trúc lại) |
| Gần nghĩa | Kết cấu, kiến trúc, cơ cấu, bố cục (mỗi từ một phạm vi riêng) |
Cấu trúc nghĩa là gì?
Hãy nghĩ đến một bộ xếp hình. Cùng ba mươi miếng gỗ, đứa trẻ này xếp ra cái tháp, đứa kia xếp ra chiếc cầu. Vật liệu giống hệt, thứ khác nhau là cách các miếng tựa vào nhau. Cái “cách tựa vào nhau” ấy chính là cấu trúc.
Mục từ cấu trúc trong từ điển tiếng Việt ghi hai cách dùng:
- Danh từ: quan hệ giữa các thành phần tạo nên một chỉnh thể, nói tổng quát. Ví dụ: phân tích cấu trúc câu, nghiên cứu cấu trúc của xương.
- Động từ: làm ra, tạo nên một chỉnh thể với những thành phần và quan hệ nhất định. Ví dụ: cách cấu trúc dữ liệu cho dễ tìm.
Điểm đáng nhớ là cấu trúc không đồng nghĩa với “các thành phần”. Liệt kê đủ gạch, cát, xi măng chưa nói được gì về ngôi nhà; phải biết móng nằm dưới, tường dựng lên, mái phủ trên thì mới thấy cấu trúc.
Gặp chữ cấu trúc ở lớp học, công trường và máy tính
Từ này đi vào rất nhiều lĩnh vực, mỗi nơi nhấn vào một kiểu quan hệ:
- Ngữ pháp: cấu trúc câu là cách chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ được sắp xếp. Một câu ghép có hai cụm chủ – vị trở lên; muốn tách vế cho đúng thì đọc bài cách nhận biết câu ghép và nối các vế.
- Tiếng Anh: học sinh hay gọi các mẫu câu như too… to…, so… that… là “cấu trúc”, tức một khung cố định có chỗ trống để điền từ.
- Văn chương: lặp lại cùng một khung câu để nhấn ý thì gọi là phép điệp cấu trúc trong thơ.
- Xây dựng, sinh học: cấu trúc khung thép, cấu trúc tế bào, cấu trúc phân tử.
- Tin học: cấu trúc dữ liệu, cấu trúc thư mục, cấu trúc một trang web.
- Thi cử: cấu trúc đề thi cho biết đề có mấy phần, mỗi phần bao nhiêu điểm, câu hỏi thuộc mức nào.
Khi dùng như động từ, người ta thường nói cấu trúc lại: Nhóm quyết định cấu trúc lại bài thuyết trình, đưa phần số liệu lên đầu.
Kết cấu, cơ cấu, bố cục: ba người họ hàng của cấu trúc
Bốn từ này hay bị dùng thay nhau, nhưng chỗ đứng của chúng khác nhau khá rõ.
| Từ | Thường dùng khi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Cấu trúc | Nói tổng quát về quan hệ giữa các thành phần, từ câu chữ đến phân tử | cấu trúc câu, cấu trúc đề thi |
| Kết cấu | Nhấn vào cách các phần ghép chặt thành khối; hay dùng cho công trình và tác phẩm | kết cấu bê tông, kết cấu truyện ngắn |
| Cơ cấu | Tỉ lệ, thành phần của một tổ chức, nền kinh tế, dân số | cơ cấu dân số, cơ cấu ngành |
| Bố cục | Sự phân chia, sắp xếp các phần của một văn bản hay bức tranh | bố cục ba phần, bố cục bức ảnh |
Mẹo nhỏ: nếu đang nói về tỉ lệ (bao nhiêu phần trăm nông nghiệp, bao nhiêu phần trăm dịch vụ) thì chọn cơ cấu; chuyện này có trong bài phân biệt cơ cấu với cấu trúc, cơ chế. Nếu đang chia một bài văn thành mở, thân, kết thì chọn bố cục. Còn khi muốn nói chung về mạng lưới quan hệ bên trong, cấu trúc là từ an toàn nhất.
Về trái nghĩa, tiếng Việt không có một từ đối thẳng với cấu trúc. Người ta diễn ý ngược lại bằng các cụm như rời rạc, lộn xộn, thiếu tổ chức, không có hệ thống.
Chữ cấu là dựng nhà, chữ trúc là đắp đất
Cấu trúc là từ Hán Việt, thường được ghi là 構築. Chữ cấu (構) theo Thiều Chửu có nghĩa gốc là dựng nhà, rồi mở ra nghĩa gây nên, tạo thành; cùng gốc có cấu tạo, cấu thành, hư cấu. Chữ trúc (築) là đắp đất, lèn đất cho chặt, sau chỉ chung việc xây cất; ta gặp nó trong kiến trúc.
Ghép lại, hình ảnh ban đầu khá cụ thể: dựng khung và đắp nền. Từ một công việc của thợ xây, chữ này đi dần vào ngôn ngữ học, sinh học, tin học, giữ nguyên ý cốt lõi là thứ tự và mối nối giữa các phần.
Một chỗ hay viết sai: cấu trúc dấu sắc cả hai chữ. Viết “cấu trút” hay “cấu trục” đều không có nghĩa.
Cấu trúc trong bài làm và trong tiếng Anh
Cấu trúc câu là gì?
Là cách các thành phần trong câu được sắp xếp và quan hệ với nhau: chủ ngữ, vị ngữ, rồi tới trạng ngữ, khởi ngữ nếu có. Nhận ra cấu trúc giúp ta biết câu đơn hay câu ghép, đặt dấu phẩy đúng chỗ.
Cấu trúc đề thi nghĩa là gì?
Là khung của đề: gồm những phần nào, mỗi phần mấy câu, bao nhiêu điểm, mức độ từ nhận biết tới vận dụng. Biết cấu trúc đề thì ôn đúng trọng tâm và chia thời gian làm bài hợp lí hơn.
Cấu trúc tiếng Anh là gì?
Danh từ dịch là structure; khi là động từ (sắp xếp, tổ chức) cũng dùng structure hoặc organize. Còn “cấu trúc” trong cách nói của học sinh về mẫu câu tiếng Anh thì người bản ngữ thường gọi là pattern.
Cấu trúc và kết cấu có giống nhau không?
Gần nhau nhưng không trùng. Kết cấu nghiêng về cách ghép chặt các phần thành một khối vững, hay dùng cho nhà cửa và tác phẩm; cấu trúc rộng hơn, dùng cho cả câu chữ, tế bào lẫn dữ liệu.